Auteur: Annelien van Kempen

Geplaatst op

Rotterdam – blog in English

The outbreak of the war and the German occupation of Belgium made a big impression on the Dutch. The tension caused by the war in the surrounding countries cast its shadow over the country; maintaining neutrality required an enormous effort. The years of mobilization and army readiness were a battle of attrition for the Dutch soldiers.

Queen Wilhelmina visits reinforcements of the Dutch army. Fig. L’Evénement Illustré, October 16, 1915

Thousands of Belgian refugees came across the border and asked for help from the Dutch population. A message in the

The Rockefeller Foundation also made extensive donations of flour to occupied Belgium. It resulted in this Decorated Flour Sack in the collection of the War Heritage Institute, Brussels

Nieuwe Rotterdamsche Courant tells about the provision of humanitarian aid by a Rotterdam women’s committee, with support from the American Rockefeller Foundation, a philanthropic institution with a clear vision: they are willing to help on condition that benefactors are willing to work. And so, 80 Belgian women have started sewing and knitting shirts and underpants:

“In response to the great demand for underwear, some of the ladies in this field have initiated a small-scale trial to get Belgian women to sew for their unfortunate fellow countrymen. That this initial test promises to be a great success is due to the unexpected and incredibly appreciated help of three American gentlemen sent by the “Rockefeller Foundation for War Relief.” Mr. Jenkinson, Dr. Rose and Mr. Bicknell have been commissioned to travel throughout Europe to see where help is most needed. Having arrived in our country, they also found great need here, especially among the Belgian refugees due to the forced inactivity. They are willing to help them if there is a desire to work, and they want to start a test in Rotterdam which, if it succeeds, will be continued throughout the country. If this test fails, they will withdraw their promise.
A committee has been formed, consisting of the aforementioned ladies and Mr. Jenkinson; In a few days, this committee set over 80 Belgian women in the Uranium hotel to sew and knit. With great willingness and gratitude, these women now work for their countrymen; 75 pieces of men’s clothes are delivered per day. 1/3 of this goes to refugees in Rotterdam; 2/3 mainly to the interned Belgian soldiers. All costs of sewing machines, fabric, etc. are borne by the Americans, who thereby indirectly do a great service to the country, and are entitled to great gratitude. The committee sincerely hopes that our city will not lose the high opinion that America has of Rotterdam and that it will show with dignity the confidence it has placed in it.” (NRC January 7, 1915)

 

SS Lynorta, moored in the Maashaven in Rotterdam, has crossed the Atlantic with 5600 tons of relief supplies, both donations from the state of Virginia and purchases by the CRB. January 1915. Fig. La Belgique and la Guerre [1]
Transshipment of flour sacks from the state of Virginia into a barge. Fig. Literary Digest, May 8, 1915

The city of Rotterdam played a unique role in the supply of international relief to the Belgian population.
The port of Rotterdam was the place where the Commission for Relief in Belgium (CRB) brought all food supplies with ocean steamers and then transshipped them on inland vessels for transport to Belgium.

The CRB headquarters were located in London and the CRB set up an office in Rotterdam to coordinate transport.

 

Copy of letter of January 19, 1915 from CRB Rotterdam to CRB Brussels with the announcement that all telegram costs from Rotterdam to Belgium or London are borne by the Dutch government. State Archives of Belgium

In “A History of the C.R.B.” Tracy B. Kittredge [2] described the history of the CRB in Rotterdam. The CRB representative, the American Captain Lucey and some employees, first moved into the office of Furness & Co. On November 21, 1914, the office moved to its own location at Haringvliet 98.

The CRB office at Haringvliet 98, Rotterdam. Fig. La Belgique and la Guerre [1]
Mr. J.M. Haak was manager of the office, Mr. Van der Sluys was head of the shipping department and was responsible for the organization of the inland vessels that sailed to Belgium and the handling of the goods in the port of Rotterdam, the Maashaven, to be precise. A transshipment that was usually carried out at record speed. Mr Van den Branden was the Belgian representative of the NKHV / CNSA and was mainly concerned with financial operations. In December 1914 the American C.A. Young followed Captain Lucey as director of CRB Rotterdam.

The employees of the CRB in Rotterdam in 1915/1916. Eight ladies, seven of them with hats, are in the second row. Bottom row, third from the right is Mr. Joseph Jean De Pooter (Antwerp, 8/3 / 1875-16 / 12/1940) **, next to him, on the left in the photo, is Lewis Richards. Fig. La Belgique and la Guerre [1]
The office was well organized and efficient and worked at low costs; over the years it grew into an organization of dozens of employees. Mistakes were not made, it formed a strong contrast to the CRB office in Brussels, which sometimes managed to blunder in the execution of business, according to Tracy Kittredge in his historiography.

The Rotterdam Yearbook from 1915-1919 contained a daily chronicle of important events in the city and provides insight into the state of affairs in Rotterdam during WWI. Read here about the arrival of food products for Belgians, noted in the Rotterdam Yearbook:

Transshipment of relief supplies for occupied Belgium in the Maashaven, Rotterdam. Fig. La Belgique and la Guerre [1]
November 1914:
24 Today, the J. Blockx steamship has arrived from London, carrying a load of food for the Belgians

December 1914:
3 The Thelma steamship arrives from New York with 1740 tons of food for the Belgians.
8 The Denewell steamship from Kurrachee (Karachi, Pakistan) arrived here last night with 6,000 tonnes of food for the Belgians.
18 The steamship Orn arrives from Philadelphia with around 1900 tons of food for the Belgians
20 The steamships Memento from London and Dorie from Halifax arrive here with food for the Belgians
27 Steamship Agamemnon from New York arrives here with food for the Belgians
28 The Neches steamship from New York arrives here with food for the Belgians
29 This afternoon the Maskinonge steamship from New York arrived here with food for the Belgians
30 The Batiscan steamship from Philadelphia arrives here with about 6700 tonnes of wheat for the Belgians.
31 Since 1 January, the Nieuwen Waterweg has welcomed, destined for Rotterdam 7547 ships against 10527 in 1913, thus a reduction of 2980 ships, measuring 3,595,744 tons.

January 1915:
2. The London steamship Lincluden arrives here with food for the Belgians.
8. The Calcutta steamship has arrived here from Halifax with wheat and other food for the Belgians
11. Arriving here with wheat for the Belgians are the steamships: Kentigern from New York, Rio Lages from New Orleans and Ferrona from Philadelphia.
…
December 1915
31. Since January 1, the Nieuwen Waterweg, has welcomed 3760 ships, destined for Rotterdam, measuring 4,224,805 net register tons, i.e. compared to the clearance before the war. The number of incoming inland vessels was 161,604 with a volume of 24,836,418 tons.

 

Inland vessels are waiting for their cargo for occupied Belgium in the Maashaven. Fg. La Belgique et la Guerre [1]
Kittredge has provided figures of CRB relief supplies that have been brought to the port of Rotterdam during the first year 1914-1915:
– On November 15, 1914, the first ship with relief supplies arrived: the SS “Tremorvah” with 5,000 tons of foodstuffs, a gift from the Canadian province of Nova Scotia.
– From mid-November 1914 to mid-November 1915, 186 full shiploads and 308 partial shiploads arrived.
– In the first operational year, CRB Rotterdam received a total of 988,852 tons of goods.

Transfer of wheat with the “Stadsgraanzuiger II”, a floating grain elevator in the Maashaven. Fig. La Belgique et la Guerre [1]
If I compare these CRB figures with the figures from in the Rotterdam Yearbook, I conclude that the port of Rotterdam owed several tens of percent of its activity to the transit of goods to Belgium.

The unique role of the city of Rotterdam is personally meaningful to me with regard to my WWI flour sacks research.
I have lived in Rotterdam for 10 years, not far from the port. From the Erasmus University where I studied, we had a view of the Maas and saw ships passing by.
There appears to be little knowledge about the history of the CRB and the decorated flour sacks in WWI. It feels useful to be able to record a forgotten history of the city and the port.

Flour sacks destined for occupied Belgium in the hold of an inland vessel. The logos and prints on the flour sacks will later serve as embroidery patterns for Belgian embroiderers. Fig. La Belgique and la Guerre [1]
My research shows that the port of Rotterdam is the only location in the world where all flour sacks from WWI have to have been!

Rotterdam was the transport center:
– The sacks of flour were supplied from various North American locations: ports, both on the east and west coast;
– The transit of flour sacks with inland vessels went to different Belgian ports, such as Antwerp, Ghent, Brussels, Liège.

So: every flour sack in WWI traveled through Rotterdam between 1914-1919!

 

Rotterdam on the Maas, 2018

However, the unique place that Rotterdam has occupied as a port in providing assistance to occupied Belgium did unfortunately not result in a collection of any decorated flour sacks in Rotterdam.

Glass sack on the blowing pipe. Photo: Selma Hamstra
Blowing glass in Rotterdam. Photo: Selma Hamstra

 

 

 

 

 

 

 

 

Fortunately I was inspired to write this blog about Rotterdam thanks to the start-up of “Glass Blowing Studio Keilestraat” in the Nieuw Mathenesse harbor area between Keilehaven and Lekhaven.

Glass sack, full of memory. Photo: Selma Hamstra

For years I had hoped to be able to blow glass in Rotterdam.
Last week was the day: A big “Thank you” to Selma Hamstra, she offered me together with my colleague Yvon Trossèl a pleasant and warm hospitality in her studio. It was a great opportunity to breathe new life into a sack full of memories!

 

**) Joseph Jean de Pooter is Paul Bekkers’ maternal grandfather, who responded to this blog. De Pooter lived at Nieuwe Binnenweg 274b. In his collection is a list of CRB employees signatures, dated 9/16/1918

 

Footnotes:
[1] Rency, Georges (Stassart, Albert), La Belgique et la Guerre. I. La Vie Matérielle de la Belgique durant la Guerre Mondiale. Bruxelles: Henri Bertels, Editeur, 1922

[2] Kittredge, Tracy B., A History of the C.R.B., The History of The Commission for Relief in Belgium 1914-1917. London: Crowther & Goodman Limited, Printers, 1918

Geplaatst op

Rotterdam

Het uitbreken van de oorlog en de Duitse bezetting van België maakten in Nederland grote indruk. De spanning van de oorlog in de omringende landen wierp zijn schaduw over het land; het handhaven van de neutraliteit vroeg een enorme inspanning. De jarenlange mobilisatie en paraatheid van het leger was een uitputtingsslag voor de Nederlandse militairen.

Koningin Wilhelmina bezoekt versterkingen van het Nederlandse leger. Afb. L’Evénement Illustré, 16 oktober 1915

Duizenden Belgische vluchtelingen kwamen de grens over en deden een beroep op hulpverlening van de Nederlandse bevolking. Een bericht in de

De Rockefeller Foundation deed ook omvangrijke schenkingen meel aan het bezette België. Daaruit resulteert deze Versierde Meelzak in de collectie van het War Heritage Institute, Brussel

Nieuwe Rotterdamsche Courant vertelt over het verstrekken van humanitaire hulp door een Rotterdams dames comité, met ondersteuning van de Amerikaanse Rockefeller Foundation, een filantropische instelling met duidelijke visie: ze zijn bereid te helpen op voorwaarde dat de wil tot werken bestaat. Dus hebben 80 Belgische vrouwen zich aan het naaien en breien gezet van hemden en onderbroeken:

‘Bij de groote vraag naar ondergoed hebben eenige dames te dezer stede op kleine schaal een proef genomen om Belgische vrouwen te laten naaien voor hun ongelukkige landgenooten. Dat die aanvankelijke proef een groot succes belooft te worden, is te danken aan de onverwachte en niet genoeg te waardeeren hulp van drie Amerikaansche heeren, gezonden door de ‘Rockefeller foundation for war relief’. De heeren Jenkinson, dr. Rose en mr. Bicknell hebben in opdracht door heel Europa te reizen, om te zien, waar hulp het noodigst is. In ons land gekomen, vonden zij ook hier grooten nood, vooral ook onder de Belgische vluchtelingen door de gedwongen ledigheid. Zij zijn bereid hen te helpen, wanneer van hun kant de wil tot werken bestaat, en zij willen in Rotterdam een proef nemen die, als zij slaagt, over het geheele land zal worden voortgezet. Mislukt deze proef, dan trekken zij hunnen belofte terug.
Een comité heeft zich gevormd, bestaande uit bovengenoemde dames en den heer Jenkinson; dit comité heeft in enkele dagen ruim 80 Belgische vrouwen in het Uranium-hotel aan het naaien en breien gezet. Met groote bereidwilligheid en dankbaarheid werken nu deze vrouwen voor hun landgenooten; per dag worden er 75 stuk mannenkleeren afgeleverd. 1/3 hiervan komt ten goede aan vluchtelingen te Rotterdam; 2/3 hoofdzakelijk aan de geïnterneerde Belgische militairen. Alle kosten van naaimachines, stof, enz. worden gedragen door de Amerikanen, die hierdoor indirect het land een grooten dienst bewijzen, en aanspraak mogen maken op groote dankbaarheid. De commissie hoopt van harte, dat onze stad den hoogen dunk, dien Amerika van Rotterdam heeft, niet zal doen verloren gaan en dat zij zich het in haar gestelde vertrouwen ten volle waardig zal toonen.’ (NRC 7 januari 1915)

SS Lynorta, afgemeerd in de Maashaven in Rotterdam, is de Atlantische Oceaan overgestoken met 5600 ton hulpgoederen, zowel schenkingen uit de staat Virginia als aankopen door de CRB. Januari 1915. Afb. La Belgique et la Guerre [1]
Zakken meel uit de staat Virginia worden overgeladen in een binnenschip. Afb. Literary Digest, 8 mei 1915

De stad Rotterdam heeft een unieke rol gespeeld bij het welslagen van de internationale voedingsmiddelenbevoorrading aan de Belgische bevolking.
De Rotterdamse haven was de plaats waar de Commission for Relief in Belgium (CRB) met oceaanstomers alle goederen aanvoerde en vervolgens overlaadde op binnenvaartschepen voor het vervoer naar België.

Het hoofdkantoor van de CRB was gevestigd in Londen en voor de coördinatie van het transport richtte de CRB een kantoor op in Rotterdam.

Doorslag van brief van 19 januari 1915 van CRB Rotterdam aan CRB Brussel met de mededeling dat alle telegrammen naar België en Londen voor rekening zullen zijn van de Nederlandse overheid. Rijksarchief in België

In ‘A History of the C.R.B.’ beschrijft Tracy B. Kittredge [2] de geschiedenis van de CRB in Rotterdam. De CRB-vertegenwoordiger, de Amerikaan Captain Lucey en enkele medewerkers, namen om te beginnen hun intrek in het kantoor van Furness & Co. Op 21 november 1914 verhuisde het kantoor naar een eigen locatie aan het Haringvliet 98.

Het CRB kantoor aan het Haringvliet 98, Rotterdam. Afb. La Belgique et la Guerre [1]
De heer J.M. Haak was manager van het kantoor, de heer Van der Sluys stond aan het hoofd van de ‘shipping department’ en was verantwoordelijk voor de organisatie van de binnenvaartschepen die naar België voeren en de overslag van de goederen in de Rotterdamse haven, om precies te zijn, de Maashaven. Een overslag die veelal in recordtempo werd uitgevoerd. De heer Van den Branden was de Belgische vertegenwoordiger van het NKHV/CNSA en hield zich vooral bezig met de financiële operaties. In december 1914 volgde de Amerikaan C.A. Young Captain Lucey op als directeur van CRB Rotterdam.

De medewerkers van de CRB in Rotterdam in 1915/1916. Acht dames, waarvan zeven met hoed, staan op de tweede rij. Onderste rij, derde van rechts is de heer Joseph Jean De Pooter (Antwerpen, 8/3/1875-16/12/1940)**, naast hem, links op de foto, zit Lewis Richards. Afb. La Belgique et la Guerre [1]
Het kantoor was goed georganiseerd en efficiënt en werkte tegen lage kosten; het groeide in de loop van de jaren uit tot een organisatie van tientallen medewerkers. Fouten werden er niet gemaakt, het stond in schrille tegenstelling tot het CRB kantoor in Brussel, dat nog wel eens wist te blunderen bij de uitvoering van zaken, aldus Tracy Kittredge in zijn geschiedschrijving.

Het Rotterdams Jaarboekje van 1915-1919 bevat een dagelijkse kroniek van belangrijke gebeurtenissen in de stad en geeft inzicht in de gang van zaken in Rotterdam tijdens WOI.
Lees hier over de aankomst van voedingsmiddelen voor de Belgen, genoteerd in het Rotterdams Jaarboekje:

Overslag van hulpgoederen voor bezet België in de Maashaven, Rotterdam. Afb. La Belgique et la Guerre [1]
November 1914:
24 Heden is uit Londen alhier aangekomen het stoomschip J. Blockx, met een lading voedingsmiddelen voor de Belgen

December 1914:
3 Het stoomschip Thelma komt uit New York hier aan met 1740 ton voedingsmiddelen voor de Belgen.
8 In den afgelopen nacht is het stoomschip Denewell uit Kurrachee (Karachi, Pakistan) alhier aangekomen met 6000 ton voedingsmiddelen voor de Belgen.
18 Het stoomschip Orn komt uit Philadelphia hier aan met ongeveer 1900 ton voedingsmiddelen voor de Belgen
20 De stoomschepen Memento uit Londen en Dorie uit Halifax komen hier aan met voedingsmiddelen voor de Belgen
27 Stoomschip Agamemnon uit New-York komt hier aan met voedingsmiddelen voor de Belgen
28 Het stoomschip Neches uit New York komt hier aan met voedingsmiddelen voor de Belgen
29 Hedenmiddag is het stoomschip Maskinonge uit New York alhier aangekomen met levensmiddelen voor de Belgen
30 Het stoomschip Batiscan uit Philadelphia komt hier aan met ongeveer 6700 ton tarwe voor de Belgen.
31 Sedert 1 Januari zijn den Nieuwen Waterweg binnen gekomen, bestemd voor Rotterdam 7547 schepen tegen 10527 in 1913, aldus een vermindering van 2980 schepen, metende 3.595.744 ton.

Januari 1915:
 2. Het stoomschip Lincluden uit Londen komt hier aan met levensmiddelen voor de Belgen.
8. Het stoomschip Calcutta is uit Halifax hier aangekomen met tarwe en andere levensmiddelen voor de Belgen
11. Hier aangekomen met tarwe voor de Belgen zijn de stoomschepen: Kentigern uit New-York, Rio Lages uit New-Orleans en Ferrona uit Philadelphia.
…
December 1915
31. Sedert 1 Januari zijn den Nieuwen Waterweg binnengekomen, bestemd voor Rotterdam, 3760 schepen, metende 4.224.805 netto registerton, d.w.z. Vg van de inklaring vóór den oorlog. Het aantal der ingekomen schepen van de binnenvaart bedroeg 161.604 met een inhoud van 24.836.418 ton.

Binnenvaartschepen wachten op hun vracht voor bezet België in de Maashaven. Afb. La Belgique et la Guerre [1]
Kittredge geeft cijfers over het eerste jaar 1914-1915 van goederen die in de Rotterdamse haven voor de CRB zijn aangevoerd:
– Op 15 november 1914 was de aankomst van het eerste schip met hulpgoederen: het SS ‘Tremorvah’ met 5000 ton voedingsmiddelen, een schenking van de Canadese provincie Nova Scotia.
– Van half november 1914 tot half november 1915 kwamen 186 volledige scheepsladingen en 308 gedeeltelijke scheepsladingen aan.
– Totaal ontving CRB Rotterdam in het eerste operationele jaar 988.852 ton aan goederen.

Overslag van tarwe met de ‘Stadsgraanzuiger II’, een drijvende graanelevator in de Maashaven. Afb. La Belgique et la Guerre [1]
Als ik de cijfers van de CRB afzet tegen de cijfers van december 1915 in het Jaarboekje Rotterdam, maak ik op dat de Rotterdamse haven enkele tientallen procenten van haar bedrijvigheid dankte aan de doorvoer van goederen naar België.

De unieke rol van de stad Rotterdam is voor mij persoonlijk betekenisvol voor mijn onderzoek naar de versierde meelzakken in WOI.
Ik heb 10 jaar in Rotterdam gewoond, niet ver van de haven. Vanuit de Erasmus Universiteit waar ik studeerde, hadden we uitzicht op de Maas en zagen schepen voorbijtrekken.
Er blijkt weinig kennis te bestaan over de geschiedenis van de CRB en de versierde meelzakken in WOI. Het doet me daarom goed nu een stuk vergeten historie van de stad en de haven te kunnen optekenen.

Zakken meel bestemd voor bezet België in het ruim van een binnenvaartschip. De logo’s op de meelzakken zullen later dienen als borduurpatronen voor Belgische handwerksters. Afb. La Belgique et la Guerre [1]
Mijn onderzoek toont aan dat de Rotterdamse haven de enige plaats in de wereld is waar alle meelzakken van WOI moéten zijn geweest!
Rotterdam was het transport centrum:
– De aanvoer van de zakken meel gebeurde vanuit diverse Noord-Amerikaanse plaatsen: havens, zowel aan de oost- als de westkust;
– De doorvoer van de meelzakken met binnenvaartschepen ging naar diverse Belgische plaatsen: havens, zoals Antwerpen, Gent, Brussel, Luik.
Dus: Iedere meelzak in WOI is tussen 1914-1919 via Rotterdam gereisd!

Rotterdam aan de Maas, 2018

Echter, de unieke plaats die Rotterdam als haven inneemt in de hulpverlening aan bezet België, vertaalt zich niet in het Rotterdamse bezit van enige versierde meelzak.

Glazen buidel aan de blaaspijp. Foto: Selma Hamstra
Glasblazen in Rotterdam. Foto: Selma Hamstra

 

 

 

 

 

 

 

 

Gelukkig heb ik inspiratie gekregen voor dit zakkenblog over Rotterdam dankzij de opstart van Glasblazerij Keilestraat in het havengebied Nieuw Mathenesse tussen de Keilehaven en de Lekhaven.

Glazen buidel: Zak vol herinnering. Foto: Selma Hamstra

Al jaren hoopte ik ooit in Rotterdam te kunnen glasblazen.
Vorige week was het zover: met dank aan Selma Hamstra voor de aangename, warme gastvrijheid aan collega Yvon Trossèl en mij. Zij bood me de gelegenheid een zak vol herinnering nieuw leven in te blazen!

 

**) Joseph Jean de Pooter is de grootvader langs moeders kant van Paul Bekkers, die reageerde nav deze blog. De Pooter woonde Nieuwe Binnenweg 274b. Hij bewaarde een lijst met alle handtekeningen van CRB-medewerkers, dd 16/9/1918

Voetnoten:

[1] Rency, Georges (Stassart, Albert), La Belgique et la Guerre. I. La Vie Matérielle de la Belgique durant la Guerre Mondiale. Bruxelles: Henri Bertels, Editeur, 1922

[2] Kittredge, Tracy B., A History of the C.R.B., The History of The Commission for Relief in Belgium 1914-1917. London: Crowther & Goodman Limited, Printers, 1918

Geplaatst op

Dank van Puers/Flour Canada’s Gift

Versierde meelzak ‘Dank van Puers’ (verso)/Flour Canada’s Gift (recto). Foto website Europeana

DANK VAN PUURS

De versierde meelzak  ‘Dank van Puers’ ken ik, net als de versierde meelzak ‘Dank van Oppuers’, via de website Europeana.
De plaatsen Puurs en Oppuurs maken deel uit van de gemeente Puurs-Sint-Amands en liggen enkele kilometers ten zuiden van de Schelde in de provincie Antwerpen. Brouwerij Moortgat is hier gevestigd, de brouwer van Duvel, Vedett en De Koninck.

Familie Vertongen

Briefje van moeder Vertongen. Foto website Europeana

De heer Vertongen heeft de versierde meelzak ‘Dank van Puers’ in bezit en doet bij Europeana verslag over zijn familie in WOI.  Zijn moeder koesterde de versierde meelzak en schreef er een briefje bij:
“Gedenkenis aan de oorlog van 1914-1918.
De kinderen kregen in de school alle dagen een koek, gebakken van bloem die we kregen van de Canadezen. Veel kinderen kwamen naar school zonder eten”.

Schoolkoek/La Couque Scolaire
De schoolkoek/la couque scolaire, verstrekt door het Nationale Voedingskomiteit, zorgde er in Brussel voor dat álle schoolkinderen, in de ochtend, een koek te eten kregen.
Er werd geen onderscheid gemaakt tussen publieke en privéscholen, het onderwijsniveau, of meisjes- of jongensscholen.
Onderscheid was er wel in de voorwaarden: alleen op de gratis scholen was de koek ook gratis, alle andere leerlingen betaalden voor de koek. De prijs per koek steeg in de loop van de tijd van 5 naar 9 of 10 centimes, terwijl de koek in gewicht afnam van 100 naar 70 gram. Medisch advies was daarom een drank in de vorm van soep, koffie of chocolademelk erbij te serveren. Wetenswaardig daarbij is dat de scholen de koeken geleverd kregen op basis van presentielijsten en leerlingen de koek ter plekke moesten opeten, ze mochten deze niet bewaren. Van misbruik was gebleken: koeken waren doorverkocht en doken op als handelswaar in cafés en bars.

Louis Gille vermeldt op 15 maart 1918[1]:
La couque scolaire
‘Les enfants et jeunes gens des écoles, athénées, collèges, pensionnats, – sans distinction entre établissement officiels et établissements privés ou entre établissements pour filles et établissements pour garçons – jouissent depuis longtemps déjà du bienfait de la couque, – une affriolante couque de farine blanche composée d’une façon particulièrement nutritive, qui leur est remise dans la matinée, généralement à la récréation de 10 heures.

La couque scolaire. Louis Gille in ‘Cinquante Mois d’Occupation Allemande’.

Houssiau en Vreugde vonden aantekeningen over de schoolkoek in het Stadsarchief Brussel[2]:
‘Le corps médical recommande de la manger avec une boisson nutritive, comme le café ou le cacao. Elle diminue considérablement de poids, passant de 100 gr. à 70 gr., à cause des réquisitions de farine et de sucre par l’occupant.’

‘Le contrôle de la distribution de l’alimentation à l’école est de plus en plus réglementé pour éviter tout gaspillage, tout abus et toute dérive. Il s’agit de calculer de manière exacte le nombre de couques à commander par jour, à l’aide de la liste des présences’.

‘La couque scolaire’ (schoolkoek). Foto in ‘La Vie Matérielle de la Belgique durant la Guerre Mondiale’, Georges Rency.

Georges Rency toont in ‘La Vie Matérielle de la Belgique durant la Guerre Mondiale’ een foto met een tafereel op school van kinderen gereed om aan te vallen op de schoolkoek.[3] Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat het een promotionele foto is, want de koeken liggen fraai in stapeltjes geëtaleerd op schalen, de tafels zijn schoon gedekt en bovendien staan er bijna evenveel volwassenen op de foto als kinderen, vooral de aanwezigheid van mannen duidt op een officieel ‘persmoment’.

‘Repas aux déportés revenus de l’Allemagne’ (maaltijd van gedeporteerden, teruggekomen uit Duitsland). Foto in ‘La Vie Matérielle de la Belgique durant la Guerre Mondiale’, Georges Rency.

Rency geeft nog meer inkijk op de promotie van de voedselverstrekking in een foto van de maaltijd van mannen, die zijn teruggekeerd van deportatie naar Duitsland. De tafelopstelling en de ornamenten op de muren laten zien dat deze is genomen op exact dezelfde plaats als de schoolkoek foto. Ook twee staande heren rechts herken ik op beide foto’s.

 DANK VAN PUERS – DANK VAN OPPUERS

Meelzak ‘FLOUR. CANADA’S GIFT.’ (recto), met borduurwerk ‘Dank van Puers’ (verso). Foto website Europeana.

De versierde meelzak ‘Dank van Puers / Flour. Canada’s Gift.’ heeft een afmeting van 75×50 cm.

Meelzak ‘Belgian Relief Flour, Wheatland, Wyo, met borduurwerk ‘Dank van Oppuers’.

De bloemzak heeft qua bewerking in alle opzichten verwantschap met de versierde meelzak ‘Dank van Oppuers’. Ik vermeldde dit reeds als bijzonderheid in mijn blog van 30 december 2019.

Beide meelzakken hebben de originele print aan de ene zijde en op de andere zijde het borduurwerk. Beide zijn afgezet met een brede rand kloskant.

Overeenkomende elementen van het borduurwerk zijn: de banier met tekst ‘DANK VAN…’ in hoofdletters, groene takjes met rode bessen in de vier hoeken, het wapenschild van de genoemde gemeente, de vlaggen van België en de VS, de krans in groene en rode twijgen, de naam België en het jaartal 1915.

Rood, geel, zwart, gestrikt sierlint, gefixeerd in drie knoopsgaten, detail meelzak ‘Puers’, foto Europeana.

De meelzak ‘Dank van Puers’ openbaart de functie van de drie knoopsgaten in de ‘Dank van Oppuers’: er is, als patriottisch teken, een rood, geel, zwart sierlint, van boven gestrikt en naar onder door de knoopsgaten getrokken, ter fixering van het lint.

De meelzak van Oppuers mist het sierlint, maar de knoopsgaten zitten er!

De overeenkomst van de borduurwerken is zo frappant, dat mijn vermoeden is, dat de zakken op dezelfde plaats geborduurd zijn. Ik heb hierover gesproken met Jeanne en Jozef De keersmaecker uit Oppuurs en zij vertelden dat kinderen uit Puurs naar school gingen in Oppuurs als deze school voor hen dichterbij huis was. Zo vermoedden wij dat een meisje uit Puurs en een meisje uit Oppuurs als leerlingen tegelijkertijd de borduurwerken hebben uitgevoerd op de school van de zusters Annonciaden uit Veltem.

Meelzak ‘FLOUR. CANADA’S GIFT.’, met borduurwerk ‘Dank van Puers’. Foto website Europeana.

De originele bedrukking op de andere zijde van ‘Dank van Puers’ luidt: ‘FLOUR. CANADA’S GIFT.’ De herkomst uit Canada maakt de meelzak ‘Dank van Puers’ onderscheidend van de meelzak ‘Dank van Oppuers’ met als herkomst de staat Wyoming in de VS.

FLOUR CANADA’S GIFT

Onbewerkte meelzak ‘Flour Canada’s Gift’. Andere zijde is bedrukt ‘Lake of the Woods Milling Company, Keewatin, Ontario, Canada. Collectie War Heritage Institute, Brussel

‘Flour Canada’s Gift’ is een algemene aanduiding voor een Canadese meelzak. Welke herkomst heeft deze meelzak?
Deze is afkomstig van een partij Canadees meel, -20.000 ton -voorradig in Groot-Brittannië, dat het C.R.B. hoofdkantoor in Londen gekocht heeft van de Britse overheid. Lees het blog Meelzakken met Belgische dank aan het ‘Moederland’.

Overigens heeft de Canadese bevolking ook voedselhulp verleend aan België. Canada maakte deel uit van het Britse Rijk en was daarom direct militair betrokken in de oorlog. Het hele land organiseerde hulpacties voor de eigen militairen, hun gezinnen en andere oorlogsgetroffenen, zoals de Belgische bevolking.

In september 1914 vormden Belgische ingezetenen in Canada een ‘Central Executive Committee of the Relief Work for the Victims of The War in Belgium’ met zetel in Montréal. De Gouverneur-Generaal van Canada was beschermheer van het comité. [4]
President van het comité was de heer Maurice Goor, Belgisch Consul-Generaal in Ottawa, vice-president was C.I. de Sola, Belgisch Consul in Montréal, ere-penningmeester was de heer Hector (Henri) Prud’homme, bankier.

De Canadese oproep ‘kleding van ieder formaat’ in te zamelen, bleek bij aankomst in Bergen op Zoom een goede bedoeling, maar niet altijd hulpverlenend. ‘Rommel uit Canada’ stond op de foto in de Antwerpse krant ‘De Nieuwe Gazet’, december 1914. Het 14-18 Boek, Daniël Vanacker.

De oproep aan de Canadese bevolking luidde: “The most suitable contribution in kind would be clothing of every description, new or old, for men, women and children, blankets of wool or cotton, shoes, flour, oatmeal, sugar, dried fruits, dried vegetables, etc.” (De meest geschikte bijdrage in natura is kleding van elk formaat, nieuw of oud, voor mannen, vrouwen en kinderen, dekens van wol of katoen, schoenen, meel, havermout, suiker, gedroogd fruit, gedroogde groenten, enz.)

En over ingezameld geld: “…contributions in money were to be employed for the purchase of goods in Canada…” (‘bijdragen in geld zijn bedoeld voor de aankoop van goederen in Canada.’)

Beschilderde meelzak ‘Flour Canada’s Gift’. Particuliere collectie België. Zie Lizerne Trench Art op Facebook

De inzamelingen waren succesvol. De centrale overheid van het Dominion Canada doneerde $50.000; overheden van de provincies deden ook mee: Alberta schonk 5.000 zakken meel; Saskatchewan $5000; Winnipeg $24.400; British Columbia $5.000; Manitoba $5000, ook Nova Scotia en de vele Belgian Relief Committees volgden met sommen geld en goederen. Na verscheping vanuit Halifax naar de haven van Rotterdam coördineerde de Commission for Relief in Belgium (CRB) de overslag van goederen naar bezet België.
Eenmaal in België associeerde de bevolking de Canadese zakken meel met ‘Amerika’. Vandaar dat de borduursters vanuit hun Belgische, vaderlandse plicht tot decoratie Amerikaanse vlaggen op Canadese meelzakken borduurden.

Onder de titel ‘Purchase of Goods with the Money received by the Central Executive Committee’ (Aankoop van goederen met het geld ontvangen door het Centraal Uitvoerend Comité) verklaart het Comité een aparte commissie te hebben benoemd onder voorzitterschap van de heer R. Dale, voormalig president van de Handelsraad in Montréal, die verantwoordelijk is voor alle aankopen die gemaakt worden met het ingezamelde geld.

De penningmeester, H. Prud’homme, legt in zijn verslag van 5 februari 1915 verantwoording af over de periode van september 1914 tot 5/2/1915:
Het ingezamelde geldbedrag dat het Centrale Uitvoerende Comité heeft ontvangen is bijna $500.000. Daarvan heeft het inkoopcomité $350.000 aan voedingsmiddelen gekocht: voor $300.000 aan ongemalen tarwe en $18.000 aan meel, verpakt in 7000 zakken.[5]

Meelzak ‘Flour. Canada’s Gift.’ beschilderd met oceaanstomer en vredesduif. Particuliere collectie België

Waar deze zakken meel gekocht zijn en hoe ze bedrukt zijn, is mij niet bekend. Volgens het rapport van Prud’homme is het merendeel, namelijk 6000 zakken met meel, verscheept naar Rotterdam met de oceaanstomer SS Dorie: vertrek Halifax op 28 november, aankomst Rotterdam 19 december 1914.
Het schip Tremorvah vervoerde eerder al 500 zakken meel naar Europa, vertrek Halifax op 29 oktober, aankomst Rotterdam op 16 november 1914.

Brief van Emile Francqui, voorzitter van het Nationaal Hulp- en Voedingskomiteit, aan H. Prud’homme om te bedanken voor de Canadese hulpgoederen aan boord van de Tremorvah. Doorslag brief in het Rijksarchief België, Brussel.

De Canadese meelzakken zullen overgeslagen zijn in de Rotterdamse haven en vóór Kerstmis 1914 gedistribueerd zijn in België.

Detail meelzak ‘Flour. Canada’s Gift.’ beschilderd met patriottisch veldboeket: klaprozen, margrieten, korenbloemen in rood, wit, blauw. Particuliere collectie België. Foto: In Flanders Fields Museum.

Toen het versieren van meelzakken in het voorjaar van 1915 in België op gang kwam, zijn er tientallen meelzakken met de bedrukking ‘FLOUR. CANADA’S GIFT.’ uitgekozen om te bewerken.

Nu, honderd jaar later, zijn minimaal 9 versierde meelzakken met deze bedrukking in Belgische collecties te bewonderen, een is onbewerkt, twee zijn geborduurd en 6 zijn beschilderd. Drie meelzakken beschreef ik in het blog ‘Meelzakken in Dendermonde‘. Het In Flanders Fields Museum verwierf een beschilderde meelzak in een fraai Art Nouveau houten kader, beschreven in het blog: Art Nouveau kunstwerken voor Mariette en Louisa Van Brussel.

Detail geborduurde meelzak ‘Flour. Canada’s Gift.’ Coll. en foto: vzw Kantcentrum Brugge.

Het vzw Kantcentrum Brugge ontving een schenking van een versierde meelzak ‘FLOUR. CANADA’S GIFT.’ Het Kantcentrum Brugge toonde de geborduurde meelzak tijdens de gelegenheids-tentoonstelling ‘War Lace, oorlogskant uit WOI’ in 2020.

‘Dank u wel, Canada’, Het 14-18 Boek. De kleine Belgen in de Grote Oorlog, van Daniël Vanacker

Er is een foto van de bedrukking op een zak, geborduurd en getransformeerd tot jurkje,  geshowd door een blij meisje met dikke boterham in de sneeuw. Ik ben de heer Daniël Vanacker, auteur van ‘Het 14-18 Boek. De kleine Belgen in de Grote Oorlog’ zeer erkentelijk: hij stuurde me deze foto en gaf informatie over de organisatie van de Canadese hulpverlening.

In de collectie van het Herbert Hoover Presidential Library-Museum, West-Branch, Iowa, VS (HHPLM) heb ik 18 versierde meelzakken met de originele bedrukking ‘FLOUR. CANADA’S GIFT.’ geteld.

Jules Van Cromphout, ‘Brabant Commune de Gaesbeek Egmont’s Castle, J.V.C. 1916’, (recto). Bloemzak ‘Flour. Canada’s Gift. O’, (verso). Katoen, beschilderd.
Jules Van Cromphout (°Anderlecht 19-06-1851 +Gaasbeek 24-02-1917) was destijds burgemeester van de gemeente Gaasbeek, zijn woning was het Kasteel van Gaasbeek.  Collectie HHPLM 62.4.104. Foto’s: Annelien van Kempen, 2022

Collecties bloemzakken in Canada versierd in België
In Canada zelf zijn tot heden twee in België versierde, Canadese meelzakken tevoorschijn gekomen in het Manitoba World War One Museum in Pilot Mound, Manitoba, plus twee Amerikaanse meelzakken in het Canadian War Museum in Ottawa, Ontario.

Inhoudsopgave blogs Canadese meelzakken
Meer blogs over de Canadese meelzakken:
Canadese meelzakken en de gigantisch opgeblazen ‘Hulde aan Amerika’

Lake of the Woods Milling Company, Keewatin, Kenora, Canada

Canadese bloemzakken met Belgische dank aan het ‘Moederland’

Eén miljoen zakken meel uit Canada voor Groot-Brittannië

Voetnoten:

[1] Gille, Louis, Cinquante Mois d’Occupation Allemande IV 1918. Brussel: Librairie Albert Dewit, 1919: 15 maart 1918, p. 149-150

[2] Houssiau, Jean, Vreugde, Christian, Les écoliers bruxellois pendant la Première Guerre mondiale. Cahiers Bruxellois-Brusselse Cahiers 2014/IF (XLVI) p. 41-54

[3] Rency, Georges (Stassart, Albert), La Belgique et la Guerre. I. La Vie Matérielle de la Belgique durant la Guerre Mondiale. Bruxelles: Henri Bertels, Editeur, 1922

[4] Castell Hopkins, J., Canada at War 1914-1918. A Record of Heroism and Achievement. New York: Georges H. Doran Company, 1919, p. 252, 253

[5] Prud’homme, H., Relief Work for the Victims of the War in Belgium. Report on donations received and shipments made to Belgium since the Work was started up to February 5th, 1915. Montréal, February 5th, 1915
Zie ook: Prince, Brice, Le Canada et la solidarité internationale à la Belgique (1914-1921). L’Œuvre de Secours pour les Victimes de la Guerre en Belgique. In: Revue Belge d’Histoire Contemporaine, LIV, 2024, 1-4.

Geplaatst op

“Thanks from Oppuers”

The Europeana Collections website 1914-1918 put me on the trail of this unique photograph of two young, Belgian embroiderers, plus two decorated flour sacks in a private collection [1].

In the online contribution “Oscar De Keersmaecker from Oppuurs”, his son Jozef talks about his father’s experiences as a soldier in WWI and the burning down of his father-in-law’s mill in 1914. Jozef De keersmaecker is Honorary Alderman of Oppuurs, he is also a writer of historical books, including the “History of Oppuurs 1311-2003”.

This story “Thanks from Oppuers” (“Oppuers” is the old spelling of “Oppuurs”) brings together a Belgian and an American mill.

View of Oppuurs, November 2019

Oppuurs, part of the municipality Puurs-Sint-Amands, is located in the province of Antwerp. I traveled there in November, Mr. and Mrs. De keersmaecker-Verbruggen were so kind to welcome me in their home to study the decorated flour sacks and shared with me the accompanying family stories.

Memory of the mill of Oppuurs, painted by M. Depaep, 1950. De keersmaecker-Verbruggen collection

The mill of Oppuurs was originally a wooden grain windmill, which was founded before 1508. In 1887, miller Petrus Edmond Verbruggen inherited the mill from his deceased wife. Verbruggen remarried Maria Rosalia Van Der Linden; when he died in 1907, he left the mill to his wife and children.

Photo of the mill of Oppuurs, early 1900. Image: History of Oppuurs 1311-2003

In the meantime, during a storm in 1898, the standard mill had been toppled, but had been rebuilt in 1901 as a “belt mill” with a fairly high base, grounded on a slope. After the outbreak of the First World War, fate struck again. The Belgian army set fire to the mill: the mill would obstruct the view from the Bornem fort of the advancing German troops; and if they would advance, the mill could not serve as a lookout post for them.

The mill was never rebuilt on the spot, the only thing that reminds us today is the mill well. [2]

The miller’s family Verbruggen went with the times, in 1917-1918 they founded a new steam mill at Oppuurs station. After years of back and forth, the Belgian state eventually paid compensation for the destruction of the mill.

Family photo Verbruggen. Image: History of Oppuurs 1311-2003

A lot of needlework has been done in the family of Rosalie Verbruggen-Van Der Linden. The girls went to school in Oppuurs and were educated by the nuns of Annonciaden from Veltem; by far the majority of people in the village owe part of their upbringing to these nuns.
A lace school was founded in 1912.

Pupils of the lace school in 1912. Image: History of Oppuurs 1311-2003
L: Irène Verbruggen, R. Antoinette Verbruggen, sisters, aunts of Jeanneke Verbruggen. Image: History of Oppuurs 1311-2003

Antoinette and Irena Verbruggen made a diptych on flour sacks with the image of the family mill in operational and destroyed condition: “Praise and Thanks Oppuers 1914” and “America Relief in Need 1915”. It was hemmed with a wide strip of lace and decorated with band and brushes. It must have been a colorful needlework.

The girls proudly showed their work in the photo. On the back of the photo is written: ”L. Irène Verbruggen, R. Antoinette Verbruggen, sisters, aunts of Jeanneke Verbruggen. These sacks were a memento as a thank you for the American help. They are flour sacks and are owned by the Verbruggen family.”

Unfortunately, it is not known whether the decorated flour sacks on the photograph have been preserved.

The entire Verbruggen-Van Der Linden family was portrayed during the photo session, nine children were still alive. The two boys, Modest and Frans, are on the left and right of their mother Rosalie; they would continue the business. Irena and Antoinette would later enter the monastery as nuns.
Sister Rozalia, daughter of Our Lady of the Sacred Heart, Antonia Verbruggen (Oppuurs 1898.06.27 – Rumst 1989.07.07) was professed in Opwijk on August 25, 1929.
Her sister Irena Verbruggen (Oppuurs 1893.06.19 – Ternat 1984.03.09) entered the Ursuline sisters in Mollem on August 16, 1917 and took her perpetual vows there on October 21, 1925; her name was Sister Edmond.
Two other sisters Verbruggen, Maria and Louise, became teachers with permanent appointments at the elementary school in Oppuurs.

Decorated flour sack “Koene Held” (Valiant Hero), 1914-1916

There are two well-preserved flour sacks in the family. After the death of Frans Verbruggen, his eldest daughter Jeanne and her husband Jozef De keersmaecker dicovered the sacks at his home.

I have written about one of these decorated flour sacks before, in my blog “Verwondering over een Koene Held” (“Marvel of a Valiant Hero”).

Flour sack “Belgian Relief Flour, Wheatland, WYO, with embroidery “Thanks from Oppuers “, hemmed with a wide lace border
Flour sack ‘Belgian Relief Flour, Wheatland Roller Mill Co., Wheatland, Wyoming, VS

“Dank van Oppuers” (Thanks from Oppuers) is written in capital letters on the flour sack from Wheatland Roller Mill Co. in Wheatland, Wyoming, USA. The sack “Belgian Relief Flour” arrived in Belgium in March 1915 through the relief campaign “The Miller’s Belgian Relief Movement 1914-15” from the Northwestern Miller, the magazine of American millers in Minneapolis [3].

Wheatland Roller Mill Co. early 1900. Image source: internet
Wall painting in downtown Wheatland, Wyoming, executed by “Platte County Art Guild” in 2017. Image source: internet

In the fall of 1914, the people of the state of Wyoming raised money for the needy Belgian population. To contribute to the Miller’s Belgian Relief Movement flour was purchased from the Wheatland Roller Mill Co., as reported in the relief effort Report.

The flour mill existed from 1897 to 1931 [4]. The town of Wheatland commemorates the history of the mill to this day with a mural in the city center, applied in 2017 by the “Platte County Art Guild”.

The steamer “South Point” transported a load of 6200 tons of relief goods for a value of $ 500,000 from Philadelphia to Rotterdam. The ship arrived safely in the port of Rotterdam on 27 February 1915, where the sacks of flour were immediately loaded on inland vessels and shipped to Belgian ports. A number of barges sailed to Antwerp; hence the flour would be distributed to Oppuurs.

“Cooking soup with Oppuers stoker for aid and food for school children and refugees during WWI.” History of Oppuurs 1311-2003
The flour sack “Thanks from Oppuers” is rimmed with a wide hem

Empty sacks will have been handed over to the Annonciaden Sisters’ Monastery School in Oppuurs, where the schoolgirls processed the flour sacks in class as part of their needle training.

Detail embroidery: the coat of arms of Oppuers flanked by two lions, below a buttonhole

 

 

 

 

 

On the unprinted side of the flour sack, first a design would have been made and the pattern drawn, in some places you can still see blue lines on the canvas. The embroidery is meticulously executed, as well as the wide lace border, see the appendix with the complete inventory of the flour sack.

 

Remarkable are:

Detail embroidery “België 1915” (Belgium 1915)
  • The three buttonholes
  • The year “1915” as the year of decoration, instead of a timeline 1914-1915
  • Europeana Collections 1914-1918 mentions the contribution of Henri Vertongen including the image of a correspondingly decorated flour sack with “Thanks from Puers”. See my blog of January 23, 2020.
Jeanne and Jozef De keersmaecker-Verbruggen

My warm thanks go to Jozef De keersmaecker and his wife Jeanne Verbruggen. She is the granddaughter of Rosalie Verbruggen-Van Der Linden and has always known her grandmother as an independent, decisive woman. Jeanne’s aunts, who became nuns as adults, embroidered the dyptich of flour sacks with the mills when they were schoolgirls.
Who knows they and the other sisters Verbruggen may also have worked on the two flour sacks preserved by their brother Frans.

ADDITION November 5,  2021

In the collection of the Hoover Institution Archives at Stanford University, the Ben S. Allen Collection contains a flour sack “Belgian Relief Flour Pillsbury Flour Mills“, donated by the local Oppuers relief committee. The members of the committee have placed their signatures under the photos of King Albert I and Queen Elisabeth.

Detail of the signatures, embroidered, flour sack relief committee Oppuers/Pillsbury Flour Mills; Coll. HIA
Detail of the lion, embroidered, flour sack relief committee Oppuers/Pillsbury Flour Mills; Coll. HIA

Between them an embroidered lion is staring a bit dejectedly. The US and Belgium flags and the Oppuers coat of arms are embroidered; a wide strip of lace forms the edge decoration. ‘M.Mees’ is the signature of the embroiderer. Maria Josepha Isabella Mees ( Oppuurs 1901.02.08 – Beerse 1976.12.06) was 14 years old when in 1915 she applied the decorations for the relief committee to the flour sack. She was the daughter of the municipal teacher Jan Mees and Maria Van Assche. Later Maria Mees married Dirk Vancoppenolle (Essen 1895.05.20 – Beerse 1978.08.21); he was a doctor in Germanic philology, a teacher at the Royal Athenaeum.

Evelyn McMillan reports about Benjamin S. Allen: “he was a Stanford University graduate, a friend of Hoover’s, an American journalist based in London, and helpful in writing about the situation in Belgium during the war to tell the world what was going on and what was needed”. Writing for the Associated Press, Allen was CRB delegate from October 1914 until the end of CRB’s operations.

Flour sack (recto) donated by members of the local relief committee Oppuers. (Belgian Relief Flour Pillsbury Flour Mills Co.) Signatures of Lauwers, M. Verbruggen, J. Mees, Theyskens, J. Van Assche, Fr. Van Damme, E. Willocx, J. Slachmuylders, H. Stevens, J. Hulsbosch. Embroiderer “M. (Maria) Mees”. Coll. Hoover Institution Archives, Benjamin S. Allen collection. Photo: EMcM through HIA staff

The members of the Oppuers relief committee were: Frans van Damme, Schepene on-duty Mayor (chairman); Jan Mees, Schepene; E. Lauwers; J. Slachmuylders; J. Hulsbosch; H. Stevens; Ed. Willocx; Alberie Theyskens, curate in Oppuers, (secretary treasurer); Joseph Van Assche, rentier; Modeste Verbruggen, miller.

Flour sack (verso) relief committee Oppuers, Belgian Relief Flour Pillsbury Flour Mills Co. Minneapolis, Minn. Coll. HIA. Photo: EMcM through HIA staff

Thanks to:
– Evelyn McMillan for making the flour sack photos available in the Ben S. Allen Collection at HIA;
– the members of the Facebook group Lizerne Trench Art (LTA), Jorn van Bulck and Ingo Luypaert, for their help in identifying the names of the Oppuers relief committee;
– Bart Palmans of Heverstam, Historical Collecting Circle Sint-Amands;
– Hubert Bovens, Wilsele, for the search for biographical information;
– Patricia Quaghebeur of KADOC, Louvain, for the biographical details of Sister Edmond/Irena Verbruggen.

Footnotes:

[1] The decorated flour sacks “Dank van Oppuers” and “Koene Held” have been on display to the public at Heemkundige Verzamelkring (“Historical Collecting Circle”) Sint-Amands HeverStam during the exhibition “The face of the Great War” in 2018

[2] The history of the mill of Oppuurs is described in the Molendatabase.EU: see the collection “Lost Belgian Mills”

[3] See also my blog / article “A Famous Flemish Flour Sack in The Land of Nevele” of 25 October 2018

[4] More about the history of Wheatland Roller Mill Co. in the book by Starley Talbott, Platte County. Images of America. Charleston SC: Arcadia Publishing, 2009

Geplaatst op

Dank van Oppuers

De website Europeana Collections 1914-1918 zette me op het spoor van deze unieke foto van twee jonge, Belgische borduursters, plus twee versierde meelzakken in een particuliere collectie [1].

In de bijdrage ‘Octaaf De keersmaecker uit Oppuurs’ vertelt zoon Jozef over de belevenissen van zijn vader als soldaat in WOI en het platbranden van de molen van zijn nonkel in 1914. Het verhaal uit Oppuurs brengt een Belgische molen en een Amerikaanse maalderij bij elkaar.
Jozef De keersmaecker is Ere-Schepen van Oppuurs, ook is hij schrijver van geschiedkundige boeken, onder meer de ‘Geschiedenis van Oppuurs 1311-2003’.

Zicht op Oppuurs, november 2019

Oppuurs
Oppuurs, deelgemeente van Puurs-Sint-Amands ligt in de provincie Antwerpen. Ik reisde er in november 2019 naar toe, de heer en mevrouw De keersmaecker-Verbruggen waren zo vriendelijk mij thuis te ontvangen, zodat ik de versierde meelzakken kon bestuderen en deelgenoot werd van de bijbehorende familieverhalen.

Herinnering aan de molen van Oppuurs, geschilderd door M. Depaep, 1950. Collectie De keersmaecker-Verbruggen

De molen van Oppuurs was oorspronkelijk een houten graanwindmolen, die voor 1508 was opgericht. In 1887 erfde molenaar Petrus Edmond Verbruggen de molen van zijn overleden vrouw. Verbruggen hertrouwde met Maria Rosalia Van Der Linden, toen hij overleed in 1907 liet hij de molen na aan zijn vrouw en kinderen.

Foto van de molen van Oppuurs, begin 1900. Afb: Geschiedenis van Oppuurs 1311-2003

Intussen was de standaardmolen tijdens een storm in 1898 omgewaaid, maar was in 1901 herbouwd als een ‘beltmolen’ met een vrij hoog onderstuk, aangeaard met een talud. Na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog sloeg het noodlot opnieuw toe. Het Belgische leger stak de molen in brand: de molen zou het uitzicht op de oprukkende Duitse troepen vanuit het fort van Bornem belemmeren, en als de Duitsers toch oprukten zou de molen voor hen niet meer kunnen dienen als uitkijkpost.

De molen is ter plekke nooit herbouwd, het enige dat er tegenwoordig aan herinnert, is de molenput.[2]

Familie Verbruggen
De molenaarsfamilie Verbruggen ging met haar tijd mee, in 1917-1918 richtte zij bij het station van Oppuurs een nieuwe stoommaalderij op. Na jarenlang touwtrekken betaalde de Belgische staat uiteindelijk een schadevergoeding voor het vernielen van de molen.

Familiefoto Verbruggen. Afb: Geschiedenis van Oppuurs 1311-2003

In het gezin van Rosalie Verbruggen-Van Der Linden is heel veel gehandwerkt. De meisjes gingen in Oppuurs op school bij de zusters van Annonciaden uit Veltem, veruit de meeste mensen uit het dorp hebben een stuk van hun opvoeding te danken aan deze zusters.
In 1912 is er een kantschool gesticht.

Leerlingen van de kantschool. Afb: Geschiedenis van Oppuurs 1311-2003
‘L: Irène Verbruggen, R. Antoinette Verbruggen, zusters, tantes van Jeanneke Verbruggen. Afb. Geschiedenis van Oppuurs 1311-2003

Antoinette en Irena Verbruggen
Antoinette en Irena Verbruggen maakten op doek van meelzakken een tweeluik met de afbeelding van de familie-molen in operationele en in verwoeste staat: ‘”Hulde en Dank Oppuers 1914” en “Amerika Hulp in Nood 1915” vermeldde het borduurwerk, twee stukken stof aaneengezet en omrand met een brede strook kantwerk en versierd met band en kwasten. Het zal een kleurrijk handwerk zijn geweest.
Op de foto lieten de meisjes trots hun werk zien. Achterop de foto staat geschreven: L: Irène Verbruggen, R. Antoinette Verbruggen, zusters, tantes van Jeanneke Verbruggen. Deze zakjes waren een aandenken als dank voor de Amerikaanse hulp. Het zijn bloemzakjes, en zijn in ’t bezit van de familie Verbruggen.

Helaas is niet bekend waar het handwerk op de foto is gebleven.

Bij de fotosessie is ook de complete familie Verbruggen-Van Der Linden geportretteerd, er waren toen nog 9 kinderen in leven. De twee jongens, Modest en Frans, staan links en rechts van hun moeder Rosalie, zij zullen het bedrijf voortzetten. Irena en Antoinette zullen later als nonnen in het klooster treden.
Zuster Rozalia, dochter van O.L.Vrouw van het H.Hart, Antonia Verbruggen (Oppuurs 27.06.1898 – Rumst 07.07.1989) is geprofest te Opwijk op 25 augustus 1929.
Haar zus Irena Verbruggen (Oppuurs 19.06.1893 – Ternat 09.03.1984) is bij de zusters Ursulinen te Mollem ingetreden op 16 augustus 1917 en legde daar op 21 oktober 1925 de eeuwige geloften af; haar naam was Zuster Edmond.

Twee andere zusjes Verbruggen, Maria en Louise, werden onderwijzeres met vaste benoeming op de lagere school in Oppuurs.

Versierde Meelzak ‘Koene Held’, 1914-1916

Twee versierde meelzakken
Er zijn twee goed bewaarde, versierde meelzakken, die na het overlijden van Frans Verbruggen bij hem thuis gevonden zijn door zijn oudste dochter Jeanne en haar man Jozef De keersmaecker.

Al eerder schreef ik over een van deze versierde meelzakken in het blog ‘Verwondering over een Koene Held’.

Meelzak ‘Belgian Relief Flour, Wheatland, Wyo. met borduurwerk ‘Dank van Oppuers’, omzoomd door een brede kanten rand
Meelzak ‘Belgian Relief Flour, Wheatland Roller Mill Co., Wheatland, Wyoming, VS

Wheatland Roller Mill Co, Wheatland, Wyoming
“Dank van Oppuers” staat in hoofdletters op de meelzak, die afkomstig is van de maalderij Wheatland Roller Mill Co. in Wheatland, Wyoming, VS. De zak ‘Belgian Relief Flour’ kwam aan in België in maart 1915 door de hulpactie ‘The Miller’s Belgian Relief Movement 1914-15’ van de Northwestern Miller, het vakblad van Amerikaanse molenaars in Minneapolis [3].

Wheatland Roller Mill Co. begin 1900. Afb. internet
Muurschildering in het centrum van Wheatland, Wyoming, uitgevoerd door ‘Platte County Art Guild’ in 2017. Afb. internet

De bevolking van de staat Wyoming had in het najaar van 1914 geld ingezameld voor de behoeftige Belgische bevolking en daarmee meel aangekocht bij de Wheatland Roller Mill Co., zo staat vermeld in het verslag van de hulpactie.
De meelfabriek heeft bestaan van 1897 tot 1931 [4]. Wheatland herdenkt de geschiedenis van de maalderij tot de dag van vandaag met een muurschildering, die door het ‘Platte County Art Guild’ in 2017 in het centrum is aangebracht.

De South Point
Het schip de South Point vervoerde een lading van 6200 ton hulpgoederen voor een waarde van $500.000 van Philadelphia naar Rotterdam. De South Point kwam veilig aan in de haven van Rotterdam op 27 februari 1915, daar zijn de zakken meel direct overgeladen in binnenvaartschepen en verscheept naar Belgische havens. Een aantal aken voer naar Antwerpen; vandaar zal het meel gedistribueerd zijn naar Oppuurs.

‘Soepkokers met stoker uit Oppuers voor hulp en voedselvoorziening voor schoolkinderen en vluchtelingen tijdens WOI.’ Afb. Geschiedenis van Oppuurs 1311-2003
De meelzak ‘Dank van Oppuers’ is omrand met een brede, gekantkloste rand

Geleegde zakken zullen overgedragen zijn aan de kloosterschool van de zusters Annonciaden in Oppuurs, waar de meisjes-leerlingen de meelzakken hebben bewerkt als onderdeel van hun opleiding in naaldvakken.

Detail borduurwerk: het wapenschild van Oppuurs geflankeerd door twee leeuwen, daaronder een knoopsgat

 

 

 

 

 

Op de niet bedrukte kant van de meelzak zal allereerst een ontwerp zijn gemaakt en het patroon getekend, op sommige plaatsen zie je nog blauwe lijntjes op het doek staan. Het borduurwerk is secuur uitgevoerd, evenals de brede kanten rand, zie de bijlage met de volledige inventarisatie van de meelzak.
Opmerkelijk zijn:

Detail borduurwerk ‘Dank van Oppuers’
Jeanne en Jozef De keersmaecker-Verbruggen

Mijn dank gaat uit naar Jozef De keersmaecker en zijn vrouw Jeanne Verbruggen. Zij is de kleindochter van Rosalie Verbruggen-Van Der Linden en heeft haar grootmoeder gekend als een zelfstandige, doortastende vrouw. Jeanne’s tante nonnekes borduurden als schoolmeisjes de meelzakken met de molens. Wie weet hebben zij en de andere dochters Verbruggen ook de twee door broer Frans bewaarde meelzakken bewerkt.

AANVULLING 5 november 2021

In de collectie van de Hoover Institution Library-Archives op Stanford University is in de Ben S. Allen Collection een meelzak ‘Belgian Relief Flour Pillsbury Flour Mills‘ bewaard, geschonken door het plaatselijk hulpkomiteit van Oppuers. De leden van het komiteit hebben hun handtekening geplaatst, onder de foto’s van Koning Albert I en Koningin Elisabeth.

Detail van de handtekeningen, geborduurd, meelzak hulpkomiteit Oppuers/Pillsbury Flour Mills; Coll. HILA
Detail van de leeuw, geborduurd, meelzak hulpkomiteit Oppuers/Pillsbury Flour Mills; Coll. HILA

Tussen hen in een geborduurde leeuw, die wat mistroostig voor zich uit staart.  De vlaggen van de VS en België en het wapen van Oppuers zijn geborduurd; een brede strook kant vormt de randversiering. ‘M.Mees’ is de handtekening van de borduurster. Maria Josepha Isabella Mees ( Oppuurs 08.02.1901 – Beerse 06.12.1976) was 14 jaar toen zij in 1915 de versieringen voor het hulpkomiteit aanbracht op de meelzak. Zij was de dochter van de gemeenteonderwijzer Jan Mees en Maria Van Assche. Later trouwde Maria Mees met Dirk Vancoppenolle (Essen 20.05.1895 – Beerse 21.08.1978); hij was doctor in Germaanse filologie, leraar aan het Koninklijk Atheneum.

Evelyn McMillan meldt over Benjamin S. Allen: ‘he was a Stanford University graduate, a friend of Hoover’s, an American journalist based in London, and helpful in writing about the situation in Belgium during the war to tell the world what was going on and what was needed‘. Allen schreef voor Associated Press, hij was CRB gedelegeerde vanaf oktober 1914 tot het einde van de werkzaamheden van de CRB.

Meelzak (recto) geschonken door de leden van het plaatselijk hulpkomiteit-Oppuers. (Belgian Relief Flour Pillsbury Flour Mills Co). Handtekeningen van Lauwers, M. Verbruggen, J. Mees, Theyskens, J. Van Assche, Fr. Van Damme, E. Willocx, J. Slachmuylders, H. Stevens, J. Hulsbosch. Het handwerk is gemaakt door M. (Maria) Mees. Coll. Hoover Institution Library Archives, Benjamin S. Allen collection. Foto: EMcM through HILA staff

De leden van het hulpkomiteit Oppuurs waren: Frans van Damme, Schepene dienstdoende Burgemeester (voorzitter); Jan Mees, Schepene; E. Lauwers; J. Slachmuylders; J. Hulsbosch; H. Stevens; Ed. Willocx; Alberie Theyskens, onderpastoor in Oppuurs, (secretaris schatbewaarder); Joseph Van Assche, rentenier; Modeste Verbruggen, maalder.

Meelzak (verso) Hulpkomiteit Oppuers/ Belgian Relief Flour Pillsbury Flour Mills Co. Minneapolis, Minn. Coll. HILA. Foto: EMcM through HILA staff

Dank aan:
– Evelyn McMillan voor het beschikbaar krijgen van de foto’s van de meelzak in de Ben S. Allen Collection in HILA;
– de leden van de Facebook groep Lizerne Trench Art (LTA), Jorn van Bulck en Ingo Luypaert, voor de hulp bij het identificeren van de namen van het hulpkomiteit Oppuers;
– Bart Palmans van Heverstam, Heemkundige Verzamelkring Sint-Amands;
– Hubert Bovens te Wilsele voor de opzoeking van biografische gegevens;
– Patricia Quaghebeur van KADOC, Leuven voor de biografische gegevens van Zuster Edmond/Irena Verbruggen.

Voetnoten:

[1] De versierde meelzakken ‘Dank van Oppuers’ en ‘Koene Held’ zijn voor het publiek te zien geweest bij Heemkundige Verzamelkring Sint-Amands HeverStam tijdens de tentoonstelling ‘Het gezicht van de Groote Oorlog’ in 2018. Zie ook hun nieuwsbrief waarin dit blog in hoofdstukken wordt gepubliceerd.

[2] De geschiedenis van de molen van Oppuurs staat beschreven in de Molendatabase.EU onder de collectie ‘Verdwenen Belgische Molens’

[3] Zie ook mijn blog/artikel ‘Een Bekende Vlaamse Meelzak in Het Land van Nevele’ van 25 oktober 2018

[4] Meer over de geschiedenis van Wheatland Roller Mill Co. in het boek van Starley Talbott, Platte County. Images of America. Charleston SC: Arcadia Publishing, 2009

Geplaatst op

Christmas 1914-1917

1914

St-Josse-ten-Noode received the first sacks of flour from America on December 25 and 26: 200 sacks of flour, of which 176 sacks of flour of 64 kg to be distributed to the bakeries during the Christmas season: ‘L’ ALIMENTATION’. – La commune de St-Josse-ten-Noode, a reçu les 25 et 26 courant, 200 sacs de farine; 176 sacs ont été réparti entre les boulangers de la commune et 24 sacs ont été remis à l’Œuvre de l’alimentation de la commune. Chaque sac était de 64 kilos. (“FOOD’. – The municipality of St-Josse-ten-Noode, received the 25th and 26th, 200 sacks of flour; 176 sacks were distributed among the bakers of the commune and 24 sacks were given to l’Œuvre de l’alimentation of the commune. Each sack was 64 kilos (Le Bruxellois, December 30, 1914).

Le Temps Présent
The cover photo of the Christmas issue of the Belgian illustrated magazine Le Temps Présent shows a toddler, a hungry girl, taking a bite of a thick sandwich. It would turn out to be an iconic photo. The photo of the eating mite is still used to this day as a representation of food aid to Belgium during the Great War.

“”Heureux Age”: A small refugee in Dixmude does not spoil her appetite because of the war.” Meaningful photo on the cover of the Christmas issue 1914 of the Brussels magazine “Le Temps Présent”, December 25, 1914

The Chicago Evening Post
The photo of the girl had already appeared in the American newspaper The Chicago Evening Post. On Tuesday, November 24, 1914, close to Thanksgiving Day, it appeared on the front page of the Chicago newspaper: “Belgian Mite Gets First Bite in 2 Days“.
The photographer’s identity is revealed: “Doubleday-Page Photo”, he worked for Doubleday-Page & Company, New York City. [1]

Tuesday November 24, 1914, The Chicago Evening Post “Belgian Mite, Belgian orphan in Holland”. Photo: Doubleday-Page Photo

The caption contained an appeal from the newspaper to give money for food aid to Belgium. “Picture taken in Holland shows Belgian orphan eating her first mouthful of food after wandering two days alone and hungry. It is such waifs as this The Post’s flour fund will aid. Send your check today.”

War Bread
The American Edward Eyre Hunt (1885-1953), author of the book War Bread, published about his life in Belgium when he worked in the province of Antwerp for the Commission for Relief in Belgium (CRB).

“Refugee girl”, image on the frontispiece of “War Bread” by Edward E. Hunt, 1916

In his book Hunt uses the girl’s photo (with the simple caption “War Bread”) on the frontispiece: the mite, enjoying a big sandwich.

Hunt reports on the decorating of flour sacks by ladies in Antwerp. The caption under the photograph of six decorated flour sacks is: FLOUR SACKS. Embroidered and painted by the Belgians as souvenirs for the Americans. Through my research of decorated flour sacks from WWI, I can add that the Belgians made the souvenirs not only for the Americans, but also for themselves.

 

 

Decorated flour sacks from Antwerp, donated to Edward E. Hunt. Image in War Bread, 1916
“Refugee Girl in Breda”, drawing in black chalk by Louis Ketels, 1917. Coll. Museum Plantin-Moretus; photo from book Diane De Keyzer

Nieuwe meesters, magere tijden
The Print Room of the Museum Plantin-Moretus  in Antwerp keeps a drawing in black chalk by the Belgian artist Louis Ketels, dated September 4, 1917, entitled Refugee Girl in Breda.
A printout of the drawing with caption War Child, Child of the Account can be found on page 50 in Diane de Keyzer’s book Nieuwe meesters, magere tijden (New Masters, Lean Times), 2013.

The photo of the refugee girl has been copied exactly in mirror image by Louis Ketels!

The “Belgian Mite ” on the back cover of Jeffrey B. Miller’s “WWI Crusaders”, 2018

A hundred years later, the image of the Belgian mite shows up again. The books WWI Crusaders (2018) and Yanks behind the Lines (2020) were published by author Jeffrey B. Miller from Denver, Colorado. The image of the refugee girl decorates the cover of both books. The author is grandson of Erica Bunge (1892-1986) from Antwerp, Belgium, who married CRB employee Milton M. Brown (1893-1979) from Cincinnati, Ohio. Miller describes the love story of his grandparents and the intense life of the young men and women who worked for the CRB from August 1914 to May 1917.

Looking at the photos, reading the captions, I wonder: was she a Belgian refugee in Breda, Holland or was she in Dixmude, Belgium? Was she an orphan? Has this really been her first bite in two days?

1915

The cover photo of L’Evénément Illustré shows a painting by Belgian artist Gaston Haustraete.

Gaston Haustraete: ‘Noël 1915. Vision…’, L’ Evénément Illustré, December 25, 1915
Gaston Haustrate, Portrait, flour sack Belgian Relief Flour, 1915, Moulckers Collection, St. Edwards University, Austin, Tx, USA

I became acquainted with Haustraete (Everbeek, 1878 – Ixelles, 1949) through his painted flour sack from Thompson Milling Co., included in the Moulckers Collection, St. Edwards University, Austin, Texas, USA. The child’s portrait on the flour sack shows a striking resemblance to the child’s portrait on the Christmas cover. In both paintings the child holds something in his right fist, on the cover photo it looks like a toy soldier, symbol for father, fighting at the front? The red flowers on the flour sack symbolize hope. The story of the flour sack is described in my (Dutch) blog of November 30, 2018 about the Moulckers Collection.

 

 

Advertisement in La Belgique, December 23, 1915

 

December call in the newspaper: “Go look at the American Sacks. Works made by workers. 105, rue Neuve, Brussels”.

.

 

 

In Anderlecht, near Brussels, an exhibition of art and crafts opened in December 1915 in the veterinary school, where works of art could be obtained through a raffle. The proceeds of the fundraising were intended for the local relief commission.

Exhibition poster, Anderlecht commune. L’ Evénément Illustré, January 1, 1916
Collar made of flour sack, ‘Bébé, Anderlecht 1914-1915. Collection HHPLM

I suspect that decorated flour sacks would have been amongst the displayed artworks. The institute of the Sœurs de Notre Dame, a professional school for girls, was established in Anderlecht. They have decorated a lot of flour sacks in class during their lessons. The Herbert Hoover Presidential Library and Museum in West Branch, Iowa owns dozens of pieces of the students from Anderlecht.

 

Evariste Carpentier, painted flour sack Preston Milling Co., Noël 1915, postcard, Liège

Evariste Carpentier (Kuurne, 1845 – Liège, 1922) painted a flour sack from Preston Milling Co., Preston, Idaho, USA. As a leading painter and former director of the Academy of Fine Arts in Liège, Carpentier’s Christmas painting was photographed. The image was reproduced as a postcard, of which copies were sold for charity: the soup distribution in Liège. The postcards are still sought-after collectables.

During the Christmas and New Year period, the former students of the Academy in Liège organized the 15th Salon of Art and Applied Art, the proceeds of which were intended for, among other things, the “Solidarité Artistique”. The fund provided discreet assistance to the many poor artists who were affected by the war and occupation conditions. The program booklet contains various embroidery items from the ladies Irma Terhell and Nina Kepenne-Delheid, but I cannot tell whether they were decorated flour sacks.

 

 

 

 

 

1916

Women and young children around the Christmas tree make up the painting on the cover of the Christmas edition.

“The Christmas Tree”, L’Evénément Illustré, December 23, 1916

“C’est la fête intime de la famille, qui réunit tous les cœurs en une douce communion de pensées, de souvenirs et de joies. (It is the intimate celebration of the family, which unites all hearts in a sweet communion of thoughts, memories and joy).”

1917

In London, in the great hall of the Criterion building, an elite party gathered to attend a thé concert, organized by an extensive ladies’ committee, for the “Noël des Petits pauvres d ‘Anvers” (Christmas of the Little Poor of Antwerp). The concert started with an old dance of dancers in classical costumes, then some soloists sang beautiful songs. The following interlude included the sale by auction of a series of embroidered flour sacks. The auction raised 40 pounds.

La Métropole d’Anvers, December 25, 1917

Georges Desplas, who was mentioned on the program with the pompous title of “official speaker of the Belgian army”, … received much applause after singing his army songs. With astonishing energy, he acted as an auctioneer, improvising, who auctioned off decorated, in Belgium, embroidered flour sacks from WWI. He raised nearly forty pounds, which will be transferred to charity; the result of his wordsmithing…

At the end of 1916 and the end of 1917, the Belgian newspapers reported few articles about decorated flour sacks. The population suffered greatly from food, clothing and fuel shortages and ice-cold winters.

 

[1] ‘Doubleday-Page Photo’:
Note that the name Page refers to Walter Hines Page (Cary, North Carolina, 15.08.1855 – Pinehurst, North Carolina, 21.12.1918), the United States ambassador to the United Kingdom during WWI. Page had a distinguished career as a journalist and publisher before being appointed Ambassador in London by President Wilson in March 1913. Page was a partner of Doubleday, Page & Company, a major book publisher in New York City, from 1900-1913.

 

 

 

 

 

Geplaatst op

Kerstmis 1914-1917

1914

Op 25 en 26 december ontvangt St. Joost-ten-Noode de eerste zakken meel uit Amerika:  200 zakken meel, waarvan 176 zakken meel van 64 kg te verdelen onder de bakkers: ‘L’ ALIMENTATION’. – La commune de St-Josse-ten-Noode, a reçu les 25 et 26 courant, 200 sacs de farine; 176 sacs ont été réparti entre les boulangers de la commune et 24 sacs ont été remis à l’Œuvre de l’alimentation de la commune. Chaque sac était de 64 kilos. (Le Bruxellois, 30 december 1914)

Le Temps Présent
De coverfoto van het Kerstnummer van Le Temps Présent toont een kleuter, een hongerig meisje, happend in een dikke, belegde boterham. Het zou een iconische foto worden. De foto van de etende hummel is tot op de dag van vandaag in gebruik als beeldvorming over de voedselhulp aan België in de Grote Oorlog.

‘”Heureux Age”: Een kleine vluchtelinge uit Diksmuide laat haar eetlust niet bederven door de oorlog’.  Brussel, ‘Le Temps Présent’, 25 december 1914.

The Chicago Evening Post
In de Amerikaanse krant The Chicago Evening Post was de foto van het meisje al eerder verschenen. Op dinsdag 24 november 1914, de vooravond van Thanksgiving Day, stond deze op de voorpagina van de krant in Chicago: ‘Belgian Mite Gets First Bite in 2 Days’ (‘Belgische hummel neemt haar eerste hap sinds twee dagen’).
De foto blijkt gemaakt door een fotograaf van uitgeverij Doubleday-Page, New York City: ‘Doubleday-Page Photo’. [1]

Dinsdag 24 november 1914, The Chicago Evening Post ‘Belgische wees in Holland’. Foto: Doubleday-Page Photo

Het onderschrift is een oproep van de krant om geld te geven voor de voedselhulp aan België.
‘Foto genomen in Nederland toont Belgische wees die haar eerste hap voedsel eet na twee dagen alleen en hongerig te hebben rondgezworven. Het zijn zulke verwaarloosde kinderen die het meelfonds van The Post zal helpen. Verstuur vandaag nog uw cheque.’

War Bread
De journalist Edward Eyre Hunt (1885-1953) schreef in het boek ‘War Bread’  over zijn ervaringen in België toen hij werkte in de provincie Antwerpen voor de Commission for Relief in Belgium (CRB).

“De kleine vluchtelinge”, de titelplaat in het boek “War Bread” van Edward E. Hunt, 1916

In zijn Amerikaanse boek gebruikt Hunt op de titelplaat de foto van het meisje (met het simpele bijschrift “War Bread” (Oorlogsbrood)): de hummel, genietend van een dikke boterham.

Hunt doet verslag van het versieren van meelzakken door dames in Antwerpen. Het bijschrift onder de foto van zes versierde meelzakken is: “FLOUR SACKS. Embroidered and painted by the Belgians as souvenirs for the Americans.” (Meelzakken. Geborduurd en geschilderd door de Belgen als souvenirs voor de Amerikanen). Door mijn onderzoek naar de versierde meelzakken in WOI kan ik hier aan toe voegen dat de Belgen de souvenirs niet alleen voor de Amerikanen, maar zeker ook voor zichzelf maakten.

 

Versierde meelzakken uit Antwerpen, cadeau gedaan aan Edward E. Hunt. Foto in War Bread, 1916
‘Vluchtelingenmeisje te Breda’, zwart krijt tekening van Louis Ketels, 1917. Coll. Museum Plantin-Moretus; foto uit boek Diane De Keyzer

Nieuwe meesters, magere tijden
Museum Plantin-Moretus in Antwerpen bewaart in het Prentenkabinet een tekening in zwart krijt van tekenaar Louis Ketels (ºBrugge 21 maart 1853 +Berchem 5 september 1938), gedateerd 4 september 1917, met titel ‘Vluchtelingenmeisje te Breda‘.
Een afdruk van de tekening met als titel ‘Oorlogskind, kind van de rekening‘ is te vinden op blz. 50 in het boek ‘Nieuwe meesters, magere tijden’ van Diane de Keyzer (2013).

De foto van het “de kleine vluchtelinge” is door Louis Ketels exact nagetekend in spiegelbeeld!

WWI Crusaders

“De Belgische hummel” op de backcover van Jeffrey B. Miller, WWI Crusaders, 2018

Honderd jaar later is de foto van de Belgische hummel opnieuw actueel. In 2018 verscheen ‘WWI Crusaders’, in 2020 ‘Yanks behind the Lines’ van auteur Jeffrey B. Miller. De hummel siert de cover van beide boeken.
De auteur is een kleinzoon van de Antwerpse Erica Bunge (1892-1986), die trouwde met CRB-medewerker Milton M. Brown (1893-1979). Miller beschrijft  de liefdesgeschiedenis van zijn grootouders en het intensieve leven van de jonge mannen en vrouwen die werkten voor de CRB van augustus 1914 tot mei 1917.

Als ik naar de foto’s kijk en de bijschriften lees, vraag ik me af: was ze een Belgische vluchtelinge in Breda, Nederland, of was ze in Diksmuide, België? Was ze een wees? Is dit echt haar eerste hap in twee dagen geweest?

1915

De coverfoto van L’ Evénément Illustré toont een schildering van de kunstenaar Gaston Haustraete.

Gaston Haustraete: ‘Noël 1915. Vision…’, L’ Evénément Illustré, 25 december 1915
Gaston Haustrate, Portret op meelzak, 1915, Moulckers Collection, St. Edwards University, Austin, Tx, VS

Met Haustraete (Everbeek, 1878 – Elsene, 1949) heb ik kennis gemaakt door zijn geschilderde meelzak van de Thompson Milling Co., opgenomen in de Moulckers Collection, St. Edwards University, Austin, Texas, VS. Het kinderportretje op de meelzak vertoont een opvallende gelijkenis met het portret van het kindje op de kerstcover. Op beide schilderingen houdt het kindje iets vast in zijn rechterknuistje, op de coverfoto lijkt het een soldaatje, symbool voor vader, vechtend aan het front? De rode bloemetjes op de meelzak staan symbool voor de hoop. Het verhaal van de meelzak staat beschreven in mijn blog over de Moulckers Collection van 30 november 2018.

 

 

Advertentie in La Belgique, 23 december 1915

December oproep in de krant: “Ga kijken naar de Amerikaansche Zakken. Werkstukken gemaakt door arbeidsters. Nieuwstraat 105 in Brussel”.

 

 

 

 

In Anderlecht, bij Brussel, opende in december 1915 in de veeartsenijschool een tentoonstelling van kunst en toegepaste kunst, waar via een verloting kunstwerken verkregen konden worden. De opbrengst was voor de goede werken van de plaatselijke hulp- en voedingskomiteit.

Tentoonstellingsaffiche gemeente Anderlecht. L’ Evénément Illustré, 1 januari 1916
Slabbetje van meelzak, ‘Bébé, Anderlecht 1914-1915. Collectie HHPLM

Ik vermoed dat er versierde meelzakken zullen zijn aangeboden tussen de kunstwerken. In Anderlecht was het instituut van de Sœurs de Notre Dame, een beroepsschool voor meisjes, gevestigd. Zij hebben zeer veel meelzakken tijdens de lessen klassikaal versierd. Het Herbert Hoover Presidential Library and Museum in West Branch, Iowa bezit 150 werkstukken van de leerlingen uit Anderlecht.

 

Evariste Carpentier, Meelzak Preston Milling Co., Noël 1915, ansichtkaart, Luik

Evariste Carpentier (Kuurne, 1845 – Luik, 1922) beschilderde een meelzak van Preston Milling Co., uit Preston, Idaho, VS. Als vooraanstaand schilder en voormalig directeur van de Academie van Schone Kunsten in Luik, maakte de kerstschildering indruk. Een foto werd vermenigvuldigd als ansichtkaart, die werd verkocht voor het goede doel, de soepbedeling in Luik. De ansichtkaarten zijn nog altijd gewilde verzamelobjecten.

De oud-leerlingen van de Academie in Luik organiseerden in de kerst- en nieuwjaarsperiode de 15e Salon van Kunst en Toegepaste Kunst waarvan de opbrengst onder meer bestemd was voor de ‘Solidarité Artistique’. Het fonds gaf op discrete wijze hulp aan de talrijke armlastige  kunstenaars, die getroffen waren door de oorlogs-omstandigheden. In het programmaboekje staan diverse borduurwerken vermeld van de dames Irma Terhell en Nina Kepenne-Delheid, maar ik kan er niet uit opmaken of het versierde meelzakken waren.

 

 

 

 

 

1916

Vrouwen en jonge kinderen rond de kerstboom vullen de schildering op de cover van het kerstnummer.

‘De Kerstboom’, L’Evénément Illustré, 23 december 1916

“C’est la fête intime de la famille, qui réunit tous les cœurs en une douce communion de pensées, de souvenirs et de joies. (Het is het intieme familie feest, dat alle harten tesamen brengt in een tedere gemeenschap van gedachten, herinneringen en vreugde).”

1917

In Londen, in de grote hal van het gebouw Criterion, verzamelde zich een elite-gezelschap voor het bijwonen van een thé-concert, georganiseerd door een omvangrijk dames-comité, ten behoeve van de ‘Noël des Petits pauvres d’ Anvers’ (Kerstmis van de Kleine armen van Antwerpen). Het concert begon met een oude dans van dansers in klassieke costuums, daarna zongen enkele solisten prachtige liederen. Het volgende intermezzo bevatte de verkoop bij opbod van een serie geborduurde meelzakken. De veiling bracht 40 Engelse ponden op.

La Métropole d’Anvers, 25 december 1917

Georges Desplas, die op het programma vermeld stond met de pompeuze titel ‘officiële spreker van het Belgische leger’, … kreeg veel applaus na het zingen van zijn legerliederen. Met een verbluffende energie trad hij, al improviserend, op als veilingmeester, die in België versierde, geborduurde meelzakken van WOI op de veiling zette. Hij haalde bijna veertig pond op, die overgemaakt zal worden aan het goede doel; het resultaat van zijn spraakwaterval …

De Belgische kranten vermelden eind 1916 en eind 1917 weinig berichten over versierde meelzakken. De bevolking had zwaar te lijden onder voedsel- , kleding- en brandstofschaarste en ijskoude winters.

 

[1] ‘Doubleday-Page Photo’:
Merk op dat de naam Page verwijst naar Walter Hines Page (Cary, North Carolina, 15.08.1855 – Pinehurst, North Carolina, 21.12.1918), de ambassadeur van de Verenigde Staten in Groot-Brittannië tijdens WO I. Page had een imposante carrière als journalist en uitgever voordat hij in maart 1913 tot ambassadeur in Londen werd benoemd door President Wilson. Page was van 1900-1913 partner in de uitgeverij Doubleday, Page & Company.

 

 

 

 

Geplaatst op

Verwondering over een Koene Held

Het nagelaten dagboek en de brieven van een jonge, Belgische militair, gestorven tijdens het slotoffensief van de geallieerden in september 1918, hebben de arts Patrick Loodts vele jaren gemotiveerd om antwoorden te vinden op zijn vraag: “Waarom en hoe accepteerde onze westerse maatschappij in de Eerste Wereldoorlog deze volstrekte holocaust en offerde het zijn complete, jonge en mannelijke generatie op?” Loodts heeft na diepgaand onderzoek, schrijven en publiceren op zijn website ‘Médecins de la Grande Guerre’ de antwoorden op zijn vraag niet kunnen geven en besefte dat het onmogelijk is om als mens de denkwijze van de samenleving meer dan een eeuw her, volledig te begrijpen.

Des te meer weet Loodts één ding onbetwistbaar zeker en benoemt het tot eeuwige waarheid: “WO I was volstrekte waanzin, die jonge Europeanen een ‘Dantesque’-universum oplegde, hen een kosmos instuurde waar de hel was losgebarsten“.

Afscheid van vrouw en kind, foto in Het 14-18 Boek, collectie In Flanders Fields Museum, Ieper

Eind juli, begin augustus 1914 zijn Belgische soldaten gemobiliseerd omdat er oorlog dreigt. Op dat ogenblik is nagenoeg iedereen er van overtuigd dat de oorlog niet lang zal duren. Deze foto van een man, die afscheid neemt van vrouw en kind, toont de standaarduitrusting van de Belgische soldaat.
Ik citeer Daniël Vanacker in ‘Het 14-18 Boek. De kleine Belgen in de Grote Oorlog’, p. 7: “Lange donkerblauwe kapotjas met een dubbele rij knopen, een grijsblauwe broek, leren beenkappen en op zijn buik een leren tas voor zijn patronen en andere benodigdheden. Op zijn hoofd staat een ronde donkerblauwe kwartiermuts met onderaan een rode band. Vooraan ontbreken de kokarde met Belgische kleuren en het nummer van het regiment. In de linkerhand houdt de man zijn pijp en een mausergeweer 7,65 mm (zonder bajonet).”

Tentoonstelling van HeverStam in 2018

Heemkundige Verzamelkring St. Amands HeverStam herdacht met de tentoonstelling ‘Het gezicht van de Groote Oorlog’ in 2018 het einde van de Eerste Wereldoorlog honderd jaar geleden.

Ze toonden een versierde meelzak waarop in beeld en tekst de verschrikking van de oorlog tot je komt, maar op een wonderlijke wijze van kleur, fragiliteit, schoonheid en idealisme.

 

Versierde meelzak ‘Koene Held van Oppuurs’
“Koene Held Sterf Getroost! Amerika Zorgt voor Gade en Kroost.” staat geborduurd in vlammend rode letters
Stervende soldaat in het groene gras
Blonde engel met zilvergrijze vleugels

Een soldaat, gekleed in donkerblauwe jas, grijsblauwe broek en leren laarzen ligt stervend in het groene gras. Zijn leren tas ondersteunt zijn hoofd, zijn donkerblauwe kwartiermuts met rode rand en letter B ligt naast hem in het gras, in de rechterhand houdt de man zijn geweer. Een blonde vrouwenengel met zilvergrijze vleugels, gekleed in ruim geplooide roze japon, knielt op de nevelen van een blauwgrijze wolk en buigt zich over de soldaat. In de rechterhand houdt zij het Belgische vaandel, in de linkerhand reikt zij een groene lauwerkrans met rode bessen.

Geborduurd klimopblad

Klimopranken omslingeren de geborduurde lijst, waarin de vlaggen van vier geallieerde landen in de hoeken:  het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland; de Derde Franse Republiek; het Koninkrijk Italië; het Keizerrijk Rusland.
Midden bovenin, tussen de jaartallen 1914-1916 een schild/vlag van de Verenigde Staten van Amerika, neutraal tot april 1917 en brenger van de voedselhulp naar bezet België.

Kanten rand met bloemetjes en blaadjes

Een brede rand fijn, transparant, kant vol bloemetjes en blaadjes, omlijst het doek.

Dit is een bijlage met de volledige inventarisatie van deze meelzak.
De versierde meelzak heeft geen zichtbare herkomst bedrukking, geen stempel van een komiteit, geen beschadigingen of gaatjes in het doek: de benodigde kenmerken om het te kunnen vatten onder de typologie van ‘Amerikaanse meelzak’. Toch, door afmeting en de bewerkingen met borduur-, kant- en naaiwerk doet het zich voor als Versierde Meelzak in WO I.

Eendachtig de woorden van Patrick Loodts probeer ik de denkwijze van de borduurster van de meelzak honderd jaar geleden voor te stellen. De tekst is Vlaams, de beeltenis religieus romantisch. Het patroon van het borduurwerk zal zelf ontworpen zijn, bekwaamheid en kennis van zaken spreekt uit de detaillering van de afbeelding. Kennelijk had dit borduurwerk de bedoeling in België te blijven, niet als ‘dank je’ wel’ naar Amerika te worden gezonden.

Het is een Belgisch oorlogssouvenir met troostrijk woord en beeld voor mannen die dreigden hun leven op het slagveld te verliezen en zich erom bekommerden of hun vrouwen en kinderen wel verzorgd achter zouden blijven. Het antwoord was ja, Amerika zorgt voor vrouw en kinderen. Op een manier komt het mij naïef over, als getrouwde vrouw met een man, vechtend in de loopgraven, zou ik dit niet borduren, evenmin als meisje op school met een vader op het slagveld. De enige voorstelling, die ik mij kan maken, is dat dit doek geborduurd is door nonnen in een klooster. Zij waren vaardige borduursters en brengers van zorg en troostende, stichtelijke woorden.

De bewaarders van de versierde meelzak zijn Jeanne en Jozef De keersmaecker-Verbruggen in Oppuurs. Zij vonden het terug in het huis van Jeanne’s vader, Frans Verbruggen. Twee van zijn zussen, Irena en Antoinette Verbruggen, traden in het klooster; ze waren als meisjes op school geweest bij de nonnekes Annonciaden in Oppuurs. Dat was tijdens de Groote Oorlog en zij borduurden zelf ook op meelzakken. Het verhaal van de families De Keersmaecker en Verbruggen is in het boek ‘Geschiedenis van Oppuurs 1311-2003’ uitvoerig opgetekend door Jozef De keersmaecker. Dat is stof voor een volgend blog (zie ‘Dank van Oppuers‘, 30 december 2019).

Voor nu verwonder ik me over het borduur- en kantwerk van de koene held, de verschrikkingen van de oorlog in relatie tot de hulp uit Amerika zag ik niet eerder op een versierde meelzak uitgedrukt.

Geplaatst op

Over boeken en bibliotheken

De ontstaansgeschiedenis en de waarde van de ‘Versierde Meelzakken in WOI’ is in boeken, tijdschriften en online vaak beschreven. Ik heb inmiddels vele primaire en secundaire bronnen geraadpleegd, zie mijn bibliografie.

Primaire bronnen zijn geschreven door personen, die zelf in de jaren van WOI en direct erna betrokken zijn geweest bij de Versierde Meelzakken. Secundaire bronnen zijn geschreven door personen die er niet direct bij betrokken zijn geweest, baseren zich op primaire bronnen en zijn in latere jaren gemaakt.

Secundaire bron uit 2006: Het 14-18 Boek van Daniël Vanacker. ‘Het bezette land’, p. 316-330 biedt foto’s en geschiedenis over hulp, voeding, bewerking van meelzakken en patriottisme, bibliotheek AvK

Auteur Daniël Vanacker van Het 14-18 Boek (2006), noemde me twee Belgische primaire bronnen uit 1916 en 1919 met referentie naar versierde meelzakken.
Waar zou ik die boeken kunnen lezen?
Zijn suggestie was de Koninklijke Bibliotheek/Bibliotheque Royale van België (KBR) in Brussel.
Omdat ik in Voorburg bij Den Haag woon, was mijn praktische gedachte: de Koninklijke Bibliotheek van Nederland (KB) in Den Haag.

Eerste actie was dan ook online zoeken op de website WorldCat.org, die tip kreeg ik lang geleden van mijn dochter, promovenda aan de Universiteit Leiden, wetenschappers zoeken zo wereldwijd en vinden hun boeken, artikelen en tijdschriften in de dichtst bij zijnde bibliotheek. Een aanrader voor iedereen die publicaties zoekt.

Mijn actie had resultaat. De serie Belgische boeken waren in de KB in depot en uitleenbaar. Ik vroeg de boeken online aan en de volgende dag fietste ik langs de KB en haalde de boeken op. Boeken van 100 jaar oud zijn meestal alleen in de bibliotheek te raadplegen, gelukkig mochten deze mee naar huis. Saillant detail was dat een deel van de boeken nog niet eerder uitgeleend was door de KB en daarom niet online in de catalogus vindbaar was.

Jean Massart, ‘België’s verzet tegen de Duitsche overheersing: bijdrage tot het lijdensboek van België’, 1916, bibliotheek KB

Jean Massart publiceerde in 1916 ‘Comment les Belges résistent à la domination allemande. Contribution au Livre des douleurs de la Belgique’.
Massart, een vooraanstaand Belgisch wetenschapper, doet verslag van hoe hij in zijn land het eerste jaar van de Duitse bezetting heeft beleefd, hij beschrijft vernielingen, opeisingen, tekorten, censuur, beperking van bewegingsvrijheid, gevangennemingen, etc. In augustus 1915 wist hij aan gevangenneming door de Duitsers te ontkomen en vluchtte met zijn gezin naar Frankrijk, waar hij zijn boek uitgaf.

Bijlagen in het boek zijn foto’s. Eén foto toont de etalage van een bakkerij ‘Boulangerie-Patisserie Verviétoise’ met zes geleegde meelzakken geshowed op een rij achter twee Amerikaanse vlaggen en boven de uitstalling van 40 broden. Het onderschrift luidt:

Massart: “Etalage van een bakkerij versierd met zakken waarin de Amerikanen ons bloem sturen. Veel van deze zakken worden teruggestuurd naar de Verenigde Staten, nadat de Belgische dames spreuken hebben geborduurd en bedankt.”

Massart verklaart de uitstalling in de bakkerij als een uiting van Belgisch patriottisme, gericht tegen de Duitse bezetting.

Hubert Bovens uit Wilsele, gespecialiseerd in familieopzoekingen heeft geprobeerd de locatie van de Boulangerie-Pâtisserie Verviétoise te achterhalen, het straatnummer is zichtbaar op de foto, het eindigt op ‘43’. Maar in welke stad of dorp is dit? Daniël Vanacker benadrukt dat de stad Brussel of Luik zal zijn, gelet op de verwijzing van Massart naar p. 204, de paragraaf ‘La gratitude des Belges envers les Etats-Unis’:
“La Belgique sait que c’est aux Etats-Unis qu’elle doit d’être ravitaillée. Sans la charité américaine notre patrie sombrait dans la détresse ou l’avaient plongée les exactions allemandes. Nul ici ne l’oubliera jamais et c’est au nom de la nation entière que le Roi Albert a remercié l’Amérique.
C’est à titre d’hommage, et aussi de reconnaissance, que le 22 février 1915, jour anniversaire de l’Indépendence américaine, les Belges portaient à la boutonnière la médaile avec le drapeau étoilé… ; à Liège, les officiers ont même arraché les insignes américains à des femmes et à des jeunes filles.”
(“België weet dat het aan de Verenigde Staten te danken is dat ze gevoed wordt. Zonder de Amerikaanse liefdadigheid zou ons vaderland op de rand van de afgrond staan ten gevolge van de Duitse wreedheden. Niemand hier zal het ooit vergeten en het is in naam van de hele natie dat koning Albert Amerika heeft bedankt. Het is als eerbetoon en teken van dankbaarheid dat op 22 februari 1915, de verjaardag van de Amerikaanse onafhankelijkheid, de Belgen in hun knoopsgat een versiersel met de stars-and-stripes droegen…; in Luik trokken Duitse officieren zelfs de Amerikaanse versierselen van de kleding van vrouwen en meisjes af.”)

Hubert Bovens ontdekte op internet een hedendaagse bakkerij Boulangerie-Pâtisserie Verviétoise in Sougné-Remouchamps, provincie Luik en pleegde een telefoontje. Jammer, er lijkt geen verband te zijn met de fotobijlage in het boek van Massart. We zouden er zo graag een broodje gaan eten.

Louis Gille, e.a. ‘Vijftig maanden Duitse bezetting’, deel I, 1914-1915,  1919, bibliotheek KB.

‘Cinquante Mois d’Occupation Allemande’ is geschreven door de journalisten Louis Gille, Alphonse Ooms en Paul Delandsheere tijdens de Eerste Wereldoorlog en afgerond in november 1918. In vier delen geven de auteurs vanuit hun woonplaats Brussel hun ooggetuige-verslag van de 50 maanden Duitse bezetting. Het verslag leest als een dagboek en is ingedeeld op jaar, maand en dag. Zaterdag 17 juli 1915 bevat het bericht over de ‘sacs américains’, ze zijn bijzonder geliefd onder de verzamelaars van oorlogssouvenirs:

Zaterdag 17 juli 1915
De Amerikaanse zakken die het tarwemeel hebben bevat voor het Nationaal Hulp- en Voedingskomiteit (NHVK) zijn bijzonder geliefd onder verzamelaars van oorlogssouvenirs. De zakken zijn voorzien van opdrukken en hoe karakteristieker de bedrukking, hoe hoger de verkoopprijs. Een zak van 30 francs is bedrukt met blauwe en rode letters, de tekst luidt in het Engels:

Van de stad Springfield (Ohio)
Als getuigenis van genegenheid
Onze vrienden de Belgen
Aan deze heroïsche natie
God zegene het!

Profiel van een indiaan op een beschilderde en geborduurde meelzak ‘Sperry Mills American Indian’, Sperry Flour Company, Stockton, Californië. Particuliere collectie, België.

De zakken dragen behalve teksten, ook afbeeldingen in kleur; bijvoorbeeld het profiel van een Indiaan uit het Wilde Westen met verentooi.*) Het Nationaal Komiteit laat een groot aantal van deze zakken borduren, waarop vervolgens in zijden garens kleine Amerikaanse en Belgische vlaggen worden toegevoegd.
De borduursters maken schorten, lampenkappen, centerpieces, rugleuningen van fauteuils, gordijntjes. Meerdere zakken die aldus zijn getransformeerd en verfraaid, keren terug naar de Verenigde Staten als uiting van dankbaarheid van onze natie voor de hulp die we hebben ontvangen” (eigen vertaling).

 

Het verbaast me steeds met welk gemak ik de meeste publicaties ter beschikking krijg. De Koninklijke Bibliotheek in Den Haag is goed voorzien van Belgische titels, zowel Nederlands- als Franstalige.

Rijksmuseum, Amsterdam

Heeft de KB het niet in huis, dan zijn er andere bibliotheken in Nederland om gebruik van te maken.

Charlotte Kellogg, ‘Bobbins of Belgium’, 1920, bibliotheek Rijksmuseum

Zo kwam ik in Amsterdam terecht in enerzijds de prachtige, oude bibliotheek van het Rijksmuseum en anderzijds de moderne bibliotheek van het

Lalla Vandervelde, Monarchs and Millionaires, 1925, bibliotheek IISG

Internationale Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG). De bibliotheek van de Vrije Universiteit staat er nog op mijn wensenlijst.

Thérèse de Dillmont, ‘Encyklopaedie der weiblichen Handarbeiten’, 1890, bibliotheek TextielMuseum
Margaretha Verweij, Borduurpatronen 1908-1912, bibliotheek TextielMuseum

In Tilburg bezocht ik de bibliotheek van het TextielMuseum en had een zeer interessant gesprek met bibliothecaris Jantiene van Elk. Het TextielMuseum heeft geen kleding of handwerk van versierde meelzakken van WO I in de collectie, noch zijn er boeken of publicaties over het onderwerp aanwezig.

Ida van Emsteder-Winkler, ‘De technieken van Kunstnaaldwerk’, 1910, bibliotheek TextielMuseum
Roszika Parker, ‘The Subversive Stitch. Embroidery and the making of the feminine’, 1984, bibliotheek TextielMuseum

Toch was mijn bezoek aan de bibliotheek buitengewoon waardevol, omdat Jantiene me textielboeken aanreikte met borduurpatronen en -technieken uit begin 1900. Ook gaf ze mij input via hedendaagse boeken over textiel en vrouwen/emancipatie en ’subversief’ werken met textiel.

De adviezen van deze bibliothecaris vormen een afspiegeling van de prettige manier waarop de bibliotheken me wegwijs maken in hun boekenbezit.

 

 

 

 

*)Zie ook mijn blog ‘Meelzakken in Dendermonde’ van 11 november 2019

Geplaatst op

Beschilderde meelzakken in Dendermonde

Stadhuis Dendermonde in de voormalige Lakenhalle met het Belfort

Een week geleden vermaakte ik me online met een speurtocht naar ‘Indianenzakken’, dat zijn meelzakken van ‘Sperry Mills American Indian’ van de Sperry Flour Company in Stockton, Californië. Tot mijn verrassing ontdekte ik zo een beschilderde zak in Dendermonde via een artikel van de heemkundige kring Haaltert.*) Ze brachten me in contact met de verzamelaar en halsoverkop reisde ik af naar België voor nader onderzoek naar deze unieke collectievondst. Een verslag van mijn zakkenreis.

Gérard Hollaert temidden van zijn verzameling versierde meelzakken.

“Op de veiling in Brussel, los verkocht, een bundel textiel, het leek een baal vodden”, zo deed Gérard Hollaert de aankoop van zijn collectie meelzakken bij Galerie Moderne. “Ik heb wel 13 van die bloemzakjes”, vervolgde hij, “in twee keer gekocht op de veiling, tientallen jaren terug.” De bundel meelzakken die tevoorschijn kwam was indrukwekkend, dat waren er méér dan dertien stelde ik vast. Bij inventarisatie telden we totaal 24 meelzakken!

Detail van de geborduurde meelzak ‘Sperry Mills American Indian’
Het sierband met franje is met de hand aangezet

Zijn eerste meelzak was een geschenkje van de buren, ze wilden er van af, een geborduurde lap, ooit een kussentje geweest, nu half vergaan en na wat uitpellen kwam er een geborduurd meelzakje tevoorschijn. De vader van Gérard Hollaert wist hem er het fijne van te vertellen: de voedselhulp in de Groote Oorlog, een indrukwekkend verhaal. Zijn interesse was voor altijd gewekt en leidde hem naar de textiel aankopen in Brussel.
“Wat vond uw vrouw ervan, had zij interesse in de meelzakken?”, vroeg ik me hardop af. “Ze liet me maar begaan”, zeg hij, “Agnes Eeman (1932-1990) geboren in een boerenfamilie met acht kinderen, vier meisjes en vier jongens uit Denterhoutem, Haar oudste zus heette Paula, mijn schoonvader had de bijnaam Pasjaal.”

De serie van vijf beschilderde meelzakken ‘Sperry Mills American Indian’ van Sperry Flour Co, Stockton, Californië
Het naaimachine stiksel loopt naast de gaatjes van het oorspronkelijke stiksel van de meelzak

Een serie van vijf beschilderde meelzakken ‘Sperry Mills American Indian‘ komt tevoorschijn uit de stapel meelzakken.  De gezichten van de indianen hebben ieder een eigen uitdrukking, hun verentooi is kleurrijk in de verf gezet.

Drie zakken hebben geborduurde letters, ze zijn open getornd voor het borduurwerk, daarna opnieuw dichtgenaaid, de stiknaad van de naaimachine is te zien naast de gaatjes van het oorspronkelijke stiksel.  Zouden studenten op school de zakken hebben beschilderd en daarna geborduurd?

Een serie van 9 zakken American Commission
Idyllisch landschap ‘L’Yser entre Nieuport et Dixmude’ met signatuur S. Chotteau 1916

Een tweede serie van  negen beschilderde zakken draagt de bedrukking ‘American Commission’. Elk exemplaar is voorzien van een landschap (7x), graanschoven (3x) en/of de Vlaamse leeuw (5x).
De patriottische bedoeling krijgt nadruk door de aanduiding van de plek: L’Yser, Nieuport, Dixmude, Dinant Rocher Bayard (in het Frans).

De Vlaamse leeuw verbreekt zijn ketenen

De Vlaamse leeuw ontdoet zich van de ketenen met de vlammende tekst: ‘Zij zullen hem niet temmen, zoolang een Vlaming leeft’. Het is een regel uit het lied ‘De Vlaamse Leeuw’. De tekst dateert van 1845, gedicht door Hippoliet Van Peene (1811-1864) en getoonzet door Karel Miry (1823-1889).**)

Ook twee meelzakken uit Kansas en Kentucky zijn beschilderd met de Vlaamse leeuw. De schildering op een meelzak uit Oregon is een landschap met de IJzer.

Anoniem, ‘Zij zullen hem niet temmen, zoolang een Vlaming leeft’ (recto), beschilderde meelzak ‘American Commission’ (verso). Coll. Gerard Hollaert. Foto: auteur
Koning Albert I in twee portretten

De herkomst van de derde serie blijkt de staat Illinois: Chicago’s Flour Gift van de Star & Crescent Milling Company, verstuurd naar bezet België dankzij de hulpactie van de krant Chicago Evening Post. Het leverde twee kleurrijke portretten op van Koning Albert I.

De vierde serie zijn meelzakken met herkomst uit Canada: ‘Flour. Canada’s Gift.’ Het schilderwerk zijn een allegorische voorstelling van een vrouw met kroon (Dame Belgica) en vaandel en twee Belgische militairen, waarvan een met vaandel.

 

‘Flour. Canada’s Gift.’, drie beschilderde meelzakken
Detail van Dame Belgica, allegorische schildering op Canadese meelzak

Dan hebben we 24 meelzakken getypeerd en in beeld gebracht. Gérard Hollaert en ik bespreken de plaats waar de zakken met meel in België zijn aangekomen en geleegd.

Stempel ‘CNSA pour le Brabant’

Overduidelijk bewijs voor de beschilderde zakken is aanwezig: dit was in de provincie Brabant, op voor- en achterzijde is gestempeld door het provinciale Comité de Secours et d’Alimentation pour le Brabant.

Gérard Hollaert duidt de schilderingen van koning Albert I met Belgisch vaandel en de Vlaamse leeuw die de ketenen verbreekt.

Wie de schilders zijn geweest, hoeveel en of ze in onderwijs of werkverband de meelzakken hebben beschilderd, blijft voor ons de vraag.

Gérard Hollaert is actief lid van de Oudheidkundige Kring van het Land van Dendermonde, hij fungeerde ook als bestuurslid. Hij bewaart een uitgebreide verzameling seriematig beschilderde meelzakken van WO I. Het werk van de Belgische kunstenaars is doordrenkt van vaderlandsliefde in de bezettingstijd 14-18.

Ik ben hem zeer erkentelijk voor de gastvrijheid bij hem thuis en de gedachtenwisseling over zijn collecties.

 

*) Pots, Luc, Beschilderde meelzakken: stille artistieke getuigen van de Amerikaanse voedselhulp tijdens ‘den Grooten Oorlog’. Haaltert: Mededelingen Heemkundige Kring Haaltert en deelgemeenten, 35e jaargang 2015-nr. 4, p. 7-9
**) Het lied is in 1973 uitgeroepen tot het officiële volkslied van de Vlaamse Gemeenschap.

Translate »