Een post op Facebook in de Lizerne Trench Art-groep (LTA) leverde recent foto’s op van twee beschilderde meelzakken door de Antwerpse Marie-Louise Aerts.
De afbeeldingen gaven mij de informatie om diverse puzzelstukken waarover ik al langer beschikte, eindelijk aan elkaar te kunnen leggen. Het nodigde uit dit blog te schrijven.
Marie-Louise Aerts
Marie-Louise Aerts (°Antwerpen 05-08-1891 +Antwerpen 24-05-1979) was dochter van Alphonse Aerts en Henriëtte Godin en had een oudere zuster Henriëtte (°Antwerpen 11-03-1887 +Oostende 26-03-1951).
Haar vader Alphonse Aerts (°Antwerpen 07-04-1850 +Taormina, Italië 25-12-1922) was een vooraanstaand man in maritiem en zakelijk Antwerpen als partner in de firma John P. Best. Hij hield van literatuur en kunst. Hij was betrokken bij de oprichting van ‘Nouveaux Concerts’ en ‘L’ Art Contemporain’. Hij stierf na de oorlog in Taormina (Sicilië) van een hartaandoening. Haar moeder (°Antwerpen 19-02-1856) was een jaar eerder overleden te Antwerpen op 28-10-1921.
Marie-Louise Aerts trouwde te Antwerpen op 14-11-1924 en werd ‘Jonkvrouw de Caters’, door haar huwelijk met Georges de Caters (°Antwerpen 11-10-1874 +Brasschaat 23-03-1962). Het echtpaar woonde in het vroegere ouderlijk huis van Marie-Louise, Avenue Marie Henriette 1, Antwerpen. Het kreeg geen kinderen.
Vlaggen van de negen Belgische provincies
Marie-Louise Aerts beschilderde de meelzakken met wapperende vlaggen van de negen Belgische provincies. Het zijn pentekeningen in zwarte inkt, ingekleurd met aquarelverf. Dat moet een intensief karwei zijn geweest; bestudeer maar eens de plooien en voorstellingen op de kleurrijke vlaggen.
Deze iconografie is uniek temidden van de vele patriottische afbeeldingen op beschilderde en geborduurde meelzakken. De vlaggenparade doet denken aan een zegetocht van ruiters te paard die hun vlaggen zwaaien in de wind.
Ik vraag me dan ook af welke afbeelding zij als voorbeeld zal hebben gebruikt om deze schilderingen te realiseren.
De wapenbanier van Antwerpen met rood witte linten en de vlag van Brabant hebben een stok. De achtergrond met een structuur van rood-roze roosjes met groen blad en doornige stelen, plus hun schaduwen in grijs, zullen ook een betekenis hebben.
De Belgische driekleur in zwart, geel, rood, ontbreekt.
‘Reconnaissance’
In gotische letters staat geschreven ‘Reconnaissance’ (erkentelijkheid) op een sierlint, liggend op een olijftak en bevestigd aan de vlaggenstok van Antwerpen.
Het Amerikaanse schild (met 13 witte sterren en 13 banen in wit en rood) is voorzien van de tekst ‘E Pluribus Unum’, op een lint dat is vastgemaakt aan een tak eikenbladeren. De Amerikaanse adelaar staat op een van de zakken met wijd gespreide vleugels op het schild. Op de andere zak ontbreekt de adelaar.
Marie-Louise Aerts als kunstenaar
Marie-Louise Aerts was 24 jaar toen zij de meelzakken in 1915 beschilderde.
Net als Olga Kums uit Antwerpen was zij zelf geen (gekende) kunstenaar, maar kwam uit een zeer welstellend milieu, precies de doelgroep die zorgde voor de versiering van de meelzakken, zoals opgeroepen door het Antwerpsch Komiteit voor Hulp. Deze koppelde in de zomer van 1915 jonge dames uit de betere kringen aan leraren van de Koninklijke Academie van Schone Kunsten om meelzakken ‘kunstig’ te beschilderen voor een liefdadig doel: geld inzamelen voor de zorg voor de oorlogswezen.
Dezelfde schilderingen op drie verschillende meelzakken
Drie werken van wapperende provincievlaggen op een fond van roosjes zijn bewaard gebleven: twee exemplaren in een Belgische particuliere verzameling en een exemplaar in de Herbert Hoover Presidential Library Museum in West Branch, Iowa, VS.
De drie bijna-identieke schilderingen zijn door Marie-Louise Aerts gemaakt op drie verschillende meelzakken uit de Amerikaanse staten Montana, Kansas en Illinois:
1. Belgian Relief Flour from Missoula County, Montana, USA;
2. Compliments des Amis Belges Crawford County Kansas Etats-Unis d’Amérique, Pittsburg, Kansas, U.S. of America, made by Pittsburg Modern Milling Co., Pittsburg, Kansas, 49 LBS Bleached Flour;
3. American Consul, Chicago’s Flour Gift, To the Noncombatants in Belgium Funds secured through the agency of the Chicago Evening Post, Star & Crescent Milling Company, Chicago, U.S.A., War Relief Donation.
Expositie in Middelburg, Nederland
Uit krantenartikelen van november 1915 blijkt dat Marie-Louise Aerts in ieder geval nog twee kunstwerken heeft gemaakt en deze ook had voorzien van wimpelende vlaggen (helaas niet verder benoemd) en slingers/takken met bladeren. Deze zakken waren daarnaast beschilderd met korenaren en opschriften van erkentelijkheid.
De twee kunstwerken op meelzak trokken de aandacht van de Belgische vrije pers, toen deze geëxposeerd werden in combinatie met tekeningen en aquarellen van Frans Willems [1] in St. Joris in Middelburg, de hoofdstad van de Nederlandse provincie Zeeland.
Twee teer-fijne, vol piëteit bewerkte Amerikaansche… meelzakken trokken ieders aandacht in die tentoonstelling. Ze zijn het werk van mej. Louise Aerts. Van de ruwe zakken, waarin de Belgian Relief Committee Flour bloem naar ons land stuurt, weten onze dames echte meesterwerken te maken. Deze twee hier zijn als oden van dankbaarheid aan Amerika. Vlaggen wimpelen er op tusschen handig getekende korenaren, bladfestoenen en passende opschriften als: Een weldaad gaat nooit verloren – Pendant la guerre l’Amérique ravitaille la Belgique reconnaissante.
Geen wonder, dat de Amerikanen die zakken als relikwieën bewaren… en dat zelfs de Duitschers er op losliggen!
Wat aandoenlijke dokumenten voor later! Wat zullen onze nakomelingen ze met liefde bewonderen, terugdenkend aan de blanke vrouwenhanden, die den moed den lust hadden ze te bewerken in dit onbegrijpelijk, stormend tijdsgewricht.
JOH. DEMAEGT. (Vrij België, 26 november 1915)
Waar zijn de kunstwerken anno 2026?
Of de twee kunstwerken getoond in Middelburg bewaard zijn gebleven is mij niet bekend. Desgevraagd meldde het Zeeuws Museum in Middelburg geen werk op meelzak te bezitten.[2]
De Hoovers en een laffe meelzak
Over het exemplaar bewaard in de Herbert Hoover Presidential Library Museum schreef ik al eerder in het blog ‘De Hoovers en hun versierde meelzakken’.
Bij het schrijven van dat blog wist ik echter niet wie de kunstenaar was geweest van de schildering. Want wat blijkt: de signering van Marie-Louise Aerts is weggepoetst, uitgewassen van de zak. Een lichte contour van de letters van haar naam staan er nog wel, maar zijn niet te ontcijferen als je niet weet wat er oorspronkelijk heeft gestaan.
Ik heb detailfoto’s van die schildering, nu kan ik deze traceren tot ‘Marie-Louise Aerts, Anvers’.
Een andere wijziging komt ook aan het licht. De jaartallen ‘1914’ en ‘1918’ zijn later toegevoegd. Die ontbreken op de twee originele schilderingen in de Belgische collectie.
Schenker Pierre Beeckmans, een extreemrechts georiënteerde Belgisch-nationalistische en anti-Joodse Antwerpenaar, rommelde met deze meelzak en stuurde voor eigen gewin de ‘souvenir van WO I’ in 1938 naar Herbert Hoover, die op bezoek was in Brussel.
Hij poetste de handtekening van de kunstenares weg en zette met blauwe inkt zijn firma stempel ‘Beeckmans, Antwerpen’ op het doek.
Een laffe daad, opgehelderd door de Facebook-foto’s van twee beschilderde meelzakken.
Prachtig getekend, ingekleurd en gesigneerd door de Antwerpse Marie-Louise Aerts!
Dank aan:
– Filip Dbaillie voor de foto’s;
– Hubert Bovens voor de biografische opzoekingen.
Voetnoten:
[1] Idem Belgisch Dagblad, 17 november 1915. De Belgische kunstenaar Frans Willems (°Antwerpen 04-06-1877 +Missembourg, Edegem, 13-01-1945, gehuwd met de schrijfster Maria Gevers) uit Edegem, Antwerpen, stelde tekeningen en aquarellen tentoon in dezelfde expositie. Hierdoor wordt een relatie gelegd tussen Frans Willems en Marie-Louise Aerts. Mogelijk volgde zij lessen bij Willems. Er is overeenkomst in gebruikte technieken van pentekening en inkleuring met aquarel.
[2] Bericht van Caroline van Santen, conservator Zeeuws Museum, 15 april 2019.